กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่า ดวงตาแห่งพงไพร (ตอนที่ 2 หลักฐานของการมีอยู่)

การประยุกต์ใช้กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่าในปัจจุบัน นอกจากเผยให้เห็นเรื่องราวของสัตว์ป่า และยืนยันการมีอยู่ของตัวตนที่ซ่อนเร้นอยู่กลางไพรแล้ว ยังสามารถนำมาวิเคราะห์ข้อมูลเชิงลึกที่มีความสำคัญต่อการตัดสินใจเชิงนโยบาย ประโยชน์เชิงวิทยาศาสตร์ที่โดดเด่น ได้หลายประการ

ตัวอย่างเชิงประจักษ์ เช่น คลิปวีดีโอแม่เสือโคร่งพร้อมลูกน้อยอีกสองตัวเดินตามหลังกันในผืนป่าอุทยานแห่งชาติแม่วงก์ เผยแพร่โดย องค์การกองทุนสัตว์ป่าโลกสากล หรือ WWF เมื่อกว่า 10 ปีก่อน นับเป็นประจักษ์พยานชิ้นสำคัญลำดับต้นๆ ที่แสดงให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่า และเป็นหนึ่งเหตุผลสำคัญของการคัดค้านโครงการเขื่อนแม่วงก์ 

ก่อนที่ต่อมาจะถูกใช้เป็นข้อมูลประกอบด้านอื่นๆ ทั้งในข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อให้เสนอชื่อกลุ่มป่าตะวันตกเป็นมรดกโลกทั้งกลุ่มป่า อันเป็นตัวอย่างในหลักฐานของการมีอยู่ที่นำไปสู่เรื่องราวอื่นๆ ได้

หากกล่าวในภาพรวม สามารถอธิบายประโยชน์ที่เกิดจากกใช้ล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่าในด้านต่างๆ ดังต่อไปนี้ 

1. ประเมินความชุกชุมและความหนาแน่นของประชากร – ด้วยแบบจำลองทางคณิตศาสตร์ของการดักจับภาพซ้ำๆ นักวิจัยสามารถใช้กล้องดักถ่ายภาพเพื่อระบุอัตลักษณ์ของสัตว์แต่ละตัวที่มีลวดลายเป็นเอกลักษณ์ เช่น ลายพาดกลอนของเสือโคร่ง ลายจุดของเสือดาว 

การระบุตัวตนของสัตว์แต่ละตัว ช่วยให้นักวิจัยสามารถประเมินจำนวนประชากรที่แท้จริงในพื้นที่ได้อย่างแม่นยำ ซึ่งเป็นข้อมูลพื้นฐานในการวางแผนอนุรักษ์พื้นที่ได้เป็นอย่างดี ในประเทศไทยมีตัวอย่างการศึกษาของสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ ที่นำไปสู่แผนการอนุรักษ์และลาดตระเวนของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง

2. การศึกษาพฤติกรรมสัตว์ป่าและนิเวศวิทยาเชิงเวลา – กล้องดักถ่ายภาพช่วยให้มนุษย์สามารถเข้าถึงความลับของสัตว์ที่ออกหากินเวลากลางคืน หรือสัตว์ที่มีพฤติกรรมลึกลับและระแวดระวังภัย

ข้อมูลที่บันทึกไว้ในทุกภาพ เช่น วันที่ เวลา จุดที่บันทึกภาพได้ ช่วยให้นักวิจัยวิเคราะห์รูปแบบกิจกรรมของสัตว์แต่ละชนิดได้ ตัวอย่างเช่น การวิเคราะห์การแบ่งพื้นที่ระหว่างผู้ล่าขนาดใหญ่หลายชนิดในพื้นที่เดียวกัน เพื่อดูว่าพวกมันหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากันด้วยเวลาหรือพื้นที่อย่างไร 

3. การติดตามสัตว์ป่าหายากและชนิดพันธุ์ที่เชื่อว่าสูญพันธุ์ไปแล้ว – ในหลายกรณี กล้องดักถ่ายภาพเป็นเครื่องมือเดียวที่สามารถยืนยันการมีอยู่ของสัตว์ที่หาได้ยากยิ่ง เช่น การค้นพบ กระจงหลังเงิน ในประเทศเวียดนามเมื่อปี ค.ศ. 2019 ซึ่งไม่มีผู้ใดพบเห็นมานานหลายทศวรรษจนกระทั่งถูกบันทึกภาพได้ด้วยกล้องดักถ่าย หรือเหตุการณ์ในประเทศไทย ในปี 2560 ที่ช่างภาพสัตว์ป่า ปริญญา ผดุงถิ่น ได้ติดตั้งกล้องถ่ายภาพอัตโนมัติด้วยระบบเซ็นเซอร์ และได้บันทึกภาพของ ‘เสือกระต่าย’ ได้ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเสือกระต่ายได้ชื่อว่าเป็นแมวชนิดที่ลึกลับและหายากที่สุดของเมืองไทย

4. การจัดการชนิดพันธุ์ต่างถิ่นและการแพร่ระบาด – การติดตามสัตว์ป่าในฐานะชนิดพันธุ์ต่างถิ่น เช่น แมวป่า หมูป่า หรือสุนัขจิ้งจอก ในพื้นที่อนุรักษ์เป็นงานที่สำคัญไม่แพ้การคุ้มครองสัตว์พื้นเมืองกล้องดักถ่ายภาพช่วยประเมินอัตราการแพร่ขยายพันธุ์และจุดที่มีการรุกรานสูงสุด เพื่อให้นักจัดการสัตว์ป่าสามารถวางแผนควบคุมได้อย่างมีประสิทธิภาพและประหยัดงบประมาณ

5. การใช้เป็นพยานหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์ – ข้อมูลภาพถ่ายจากกล้องดักถ่ายมีความน่าเชื่อถือในฐานะหลักฐานเชิงประจักษ์มากกว่าการบอกเล่าของมนุษย์ โดยภาพที่ถูกบันทึกไว้สามารถนำมาตรวจสอบและวิเคราะห์โดยผู้เชี่ยวชาญหลายคน และสามารถนำไปใช้เป็นตัวอย่างดิจิทัลในงานวิจัยอนุกรมวิธานและการส่งเสริมการตระหนักรู้แก่สาธารณชน  

หรือเหตุการณ์ เดือนมิถุนายน 2554 เจ้าหน้าที่ลาดตระเวนของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ปะทะกับกลุ่มพรานล่าสัตว์ เมื่อตรวจสอบโทรศัพท์มือถือพบภาพถ่ายของพรานกับซากเสือโคร่งขนดใหญ่ โดยพรานอ้างว่าเป็นเสือที่ล่าจากพม่า แต่จากการตรวจสอบลายของเสือโคร่งพบว่าเป็นเสือโคร่งที่อาศัยอยู่บริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออก เป็นหลักฐานมัดตัวในการจับกุมได้สำเร็จนั่นก็เพราะฐานข้อมูลเสือโคร่งมีความเข้มแข็ง ซึ่งได้มาจากการตั้งกล้องดักถ่ายและจัดการข้อมูลอย่างเป็นระบบ

อย่างไรก็ดี ในทางตรงกันข้าม การที่ไม่สามารถถ่ายภาพสัตว์ชนิดใดชนิดหนึ่งได้นั้น ไม่ได้หมายความว่าสัตว์ชนิดนั้นไม่มีอยู่จริง หรือเป็นความล้มเหลวของการทำงาน

เพราะการที่ไม่เห็นสัตว์อาจหมายความได้ทั้งไม่มีสัตว์ชนิดนั้นอาศัยอยู่ หรืออาจเกิดจากการติดตั้งกล้องผิดจุด ซึ่งหากเป็นกรณีแรกนั่นก็นับเป็นข้อมูลอย่างหนึ่ง ที่นำไปสู่การวางแผนงานอนุรักษ์เพื่อให้สัตว์เป้าหมายกลับมาอยู่ในผืนป่าเดิมของมันอีกครั้ง

หรือบางกรณีอาจเกิดจากจำนวนกล้องที่เราสามารถติดตั้งได้ไม่สามารถสอดส่องให้ครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมด อาจทำให้สัตว์บางตัวหลุดรอดจากการถูกตรวจพบได้เช่นกัน

กรณีศึกษางานวิจัยด้วยกล้องดักถ่ายภาพที่น่าสนใจทั่วโลก

ลุ่มน้ำแอมะซอน ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพที่ใหญ่ที่สุดในโลก

ในภูมิภาคแอมะซอน ที่ได้รับสมญาว่าเป็นปอดของโลกและเป็นศูนย์กลางความหลากหลายทางชีวภาพ การใช้กล้องดักถ่ายภาพได้ขยายตัวไปสู่ระดับเครือข่ายความร่วมมือสากล โครงการที่โดดเด่นนำโดย ศูนย์วิจัยความหลากหลายทางชีวภาพแบบบูรณาการแห่งเยอรมนี (iDiv) ได้รวบรวมข้อมูลจากกล้องดักถ่ายกว่า 120,000 รายการ ระหว่างปี ค.ศ. 2001 – 2020 ครอบคลุมพื้นที่ 8.5 ล้านตารางกิโลเมตรใน 8 ประเทศ

การศึกษาชุดนี้ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์สามารถระบุได้ว่าความซับซ้อนของโครงสร้างป่า เป็นปัจจัยหลักที่ใช้ทำนายความหลากหลายของนกและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในแอมะซอน รวมถึงยังได้ภาพถ่ายของจากัวร์ ตัวกินมด และนกแก้วมาคอว์ ที่บันทึกได้จำนวนมาก ช่วยให้สามารถประกาศเขตพื้นที่คุ้มครองใหม่ๆ และประเมินความสำเร็จของพื้นที่ที่ได้รับความคุ้มครองเดิมได้ดียิ่งขึ้น  

เทือกเขาหิมาลัยและเอเชียกลาง การติดตามวิญญาณแห่งขุนเขา

เสือดาวหิมะ (Snow Leopard) เป็นสัตว์ที่ศึกษาได้ยากที่สุดชนิดหนึ่งเนื่องจากความหนาแน่นต่ำและการอาศัยอยู่ในสภาพภูมิอากาศที่หนาวเย็นจัด การใช้กล้องดักถ่ายภาพในรัสเซีย มองโกเลีย และเนปาล ช่วยให้สามารถทำสำมะโนประชากรเสือดาวหิมะในระดับชาติได้เป็นครั้งแรก

งานวิจัยในหุบเขาลัปชี (Lapchi) ประเทศเนปาล ได้เผยให้เห็นถึงความสมดุลของนักล่าสามชนิดอย่างเสือดาวหิมะ เสือดาว และหมาป่าหิมาลัย ซึ่งสามารถใช้พื้นที่ซ้อนทับกันได้โดยอาศัยการแบ่งแยกชนิดพันธุ์เหยื่อ โดยเสือดาวหิมะเลือกกินแกะสีน้ำเงินเป็นหลัก ขณะที่เสือดาวเน้นกินปศุสัตว์และสัตว์ขนาดเล็ก

ออสเตรเลีย จากเสือแทสเมเนียสู่การสำรวจสมัยใหม่

ประวัติศาสตร์การใช้กล้องดักถ่ายในออสเตรเลียมีความเป็นมายาวนานตั้งแต่ยุค ค.ศ. 1950 โดยเริ่มจากการพยายามค้นหาเสือแทสเมเนีย หรือไทลาซีน (Thylacine) ที่เชื่อว่าอาจยังหลงเหลืออยู่ในป่าลึก ปัจจุบัน ออสเตรเลียเป็นผู้นำด้านการสร้างเครือข่ายกล้องดักถ่ายภาพขนาดใหญ่ เช่น ในแทสเมเนียที่มีกล้องกว่า 600 ตัวทำงานร่วมกับปัญญาประดิษฐ์เพื่อแยกแยะชนิดพันธุ์สัตว์กว่า 31 ชนิดโดยอัตโนมัติ ซึ่งรวมถึงสัตว์ใกล้สูญพันธุ์อย่าง ควอลล์ (Quoll) และสัตว์รุกรานอย่างแมวป่า   

ตลอดปี 2569 มูลนิธิสืบนาคะเสถียร มีแผนงานการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้กับสัตว์ป่า ในพื้นที่กันชนเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ผ่านการศึกษาและจัดทำข้อมูลผ่านการติดตั้งกล้องดักภ่ายภาพสัตว์ป่าในกลุ่มป่าเขาอีนวยและสวนป่า ก่อนพัฒนากลไกการจัดการให้เกิดพื้นที่ปลอดภัยให้กับมนุษย์และสัตว์ป่า เพื่อลดความขัดแย้งและความรุนแรงในอนาคต

---

อ้างอิง

• Monitoring Elusive Mammals
• กระจงหลังเงิน หายไปนาน30ปี นึกว่าสูญพันธุ์ จู่ๆ โผล่ป่าเวียดนาม
• AMAZONIA CAMTRAP: A data set of mammal, bird, and reptile species recorded with camera traps in the Amazon forest
• Our Best Snow Leopard Camera Trap Photos
• The history of wildlife camera trapping as a survey tool in Australia