‘อุทยานธรณีโลกสตูล’ ได้ใบเหลือง! ยูเนสโกเตือนปัญหาการจัดการ เสี่ยงเสียสถานะมรดกธรณีวิทยาระดับโลกแห่งแรกของไทย

‘อุทยานธรณีโลกสตูล’ ได้ใบเหลือง! ยูเนสโกเตือนปัญหาการจัดการ เสี่ยงเสียสถานะมรดกธรณีวิทยาระดับโลกแห่งแรกของไทย

‘อุทยานธรณีโลกสตูล’ กำลังเผชิญความเสี่ยงที่จะสูญเสียสถานะมรดกธรณีวิทยาระดับโลก หลังองค์การยูเนสโก ให้สถานะใบเหลืองจากการประเมินซ้ำครั้งที่ 2 พบยังมีข้อบกพร่องหลายด้าน โดยเฉพาะระบบบริหารจัดการที่ขาดความชัดเจนและต่อเนื่อง

สถานการณ์นี้ทำให้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมต้องร่วมมือกับจังหวัดสตูลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เร่งแก้ไขข้อเสนอแนะของยูเนสโก ก่อนเข้าสู่กระบวนการประเมินซ้ำในปี 2570 

หากไม่สามารถปรับปรุงได้ตามเกณฑ์ มีโอกาสที่ประเทศไทยจะสูญเสียอุทยานธรณีโลกแห่งแรกของประเทศไป

ก่อนจะไปถึงปัญหาที่เกิดขึ้น ขอชวนย้อนกลับไปทำความรู้จักพื้นที่แห่งนี้กันเสียหน่อย 

อุทยานธรณีโลกสตูลตั้งอยู่ทางตอนใต้ของประเทศไทย ครอบคลุมพื้นที่ 4 อำเภอ ได้แก่ ทุ่งหว้า มะนัง ละงู และบางส่วนของอำเภอเมืองสตูล รวมพื้นที่ประมาณ 2,597 ตารางกิโลเมตร หรือราว 1.62 ล้านไร่ 

ภายในพื้นที่ยังครอบคลุมบางส่วนของอุทยานแห่งชาติตะรุเตาและอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะเภตรา

ความสำคัญของพื้นที่ เกิดจากการพบหลักฐานทางธรณีวิทยาที่มีอายุตั้งแต่ยุคแคมเบรียน (Cambrian) ไปจนถึงยุคเพอร์เมียน (Permian) ครอบคลุมช่วงเวลาประมาณ 500 ล้านปี จนได้รับการขนานนามว่าเป็นดินแดนแห่งฟอสซิลยุคพาลีโอโซอิก (Land of Palaeozoic Fossils)

หากย้อนเวลากลับไปในอดีต พื้นที่บริเวณนี้เคยอยู่ใต้ทะเล มีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ซากสิ่งมีชีวิตและตะกอนต่างๆ ถูกทับถมสะสมเป็นชั้นหิน พอวันเวลาล่วงเลยผ่านไป การเคลื่อนตัวของเปลือกโลกทำให้ชั้นหินยกตัว มีฝนและกระแสน้ำค่อยๆ กัดเซาะหินปูนจนเกิดเป็นภูเขา ถ้ำ และภูมิประเทศชายฝั่งที่เห็นในปัจจุบัน

ความสำคัญที่โดดเด่น คือ การค้นพบซากดึกดำบรรพ์ของสิ่งมีชีวิตทะเลโบราณหลากหลายกลุ่ม เช่น ไทรโลไบต์ (Trilobite) สัตว์ทะเลที่มีลำตัวแบ่งเป็นปล้อง แบรคิโอพอด (Brachiopod) สัตว์ทะเลที่มีเปลือกสองฝา รวมถึงสโตรมาโตไลต์ (Stromatolite) โครงสร้างหินที่เกิดจากกิจกรรมของจุลินทรีย์โบราณ

โดยเฉพาะซากไทรโลไบต์ยุคแคมเบรียนที่พบบนเกาะตะรุเตา ถือเป็นซากไทรโลไบต์ที่เก่าแก่ที่สุดที่ถูกบันทึกในคาบสมุทรไทย-มาเลย์ ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ศึกษาวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตและสภาพแวดล้อมของโลกยุคดึกกำบรรพ์ได้เป็นอย่างมาก

ส่วนจุดเริ่มต้นของการพัฒนา ‘อุทยานธรณีสตูล’ เกิดขึ้นหลังจากชุมชนท้องถิ่นค้นพบซากดึกดำบรรพ์ของช้างสเตโกดอน (Stegodon) ภายในถ้ำวังกล้วย ในเดือนเมษายน 2551

นักธรณีวิทยาตรวจสอบพบว่าเป็นซากกระดูกขากรรไกรและฟันของช้างโบราณที่มีอายุประมาณ 1.8 ล้านปี รวมถึงซากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมโบราณชนิดอื่นๆ

ต่อมาถ้ำวังกล้วยได้รับการเปลี่ยนชื่อเป็นถ้ำเลสเตโกดอน เพื่อเป็นเกียรติแก่การค้นพบครั้งสำคัญนี้

ในปี 2554 จังหวัดสตูลเริ่มดำเนินการตามแนวทางการจัดตั้งอุทยานธรณีของกรมทรัพยากรธรณี ก่อนประกาศจัดตั้งอุทยานธรณีสตูลอย่างเป็นทางการในวันที่ 15 สิงหาคม 2557 และได้รับการรับรองจากยูเนสโก เมื่อวันที่ 17 เมษายน 2561 

และนับเป็นอุทยานธรณีโลกแห่งแรกของประเทศไทย

อย่างไรก็ตาม ตามกฎการเป็นอุทยานธรณีโลก ยูเนสโกได้กำหนดให้ประเมินพื้นที่ซ้ำทุกๆ 4 ปี เพื่อตรวจสอบมาตรฐานด้านการอนุรักษ์ การศึกษา และการพัฒนาที่ยั่งยืนตามหลักเกณฑ์หรือไม่

ในการประเมินซ้ำครั้งที่ 2 (ระหว่างวันที่ 15 – 19 กรกฎาคม 2568) ก่อนที่ UNESCO จะแจ้งผลเมื่อวันที่ 1 เมษายน 2569 โดยให้สถานะใบเหลือง มีผลตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2569 และกำหนดเวลาให้ปรับปรุงแก้ไขข้อบกพร่องภายใน 2 ปี

จากผลการประเมิน มีข้อเสนอแนะให้ปรับปรุงรวม 9 ประเด็น ครอบคลุมเรื่องการบริหารจัดการ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรณี การพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวก การท่องเที่ยวเชิงธรณี การสื่อความหมาย และการสร้างเครือข่ายความร่วมมือ

โดยประเด็นสำคัญคือ โครงสร้างการบริหารจัดการอุทยานธรณีโลกที่ยังขาดความมั่นคงและต่อเนื่อง

ยูเนสโกต้องการให้พื้นที่มีระบบบริหารจัดการที่ชัดเจน มีหน่วยงานรับผิดชอบ มีบุคลากรประจำ และมีงบประมาณสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง รวมถึงต้องมีกลไกประสานงานระหว่างหน่วยงานภาครัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ชุมชน และภาคีเครือข่ายต่าง ๆ

ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากอุทยานธรณีโลกเป็นระบบการบริหารจัดการพื้นที่ขนาดใหญ่ที่มีทั้งทรัพยากรธรรมชาติ แหล่งท่องเที่ยว ชุมชน และหน่วยงานหลายแห่งเข้ามาเกี่ยวข้อง หากไม่มีองค์กรกลางที่มีอำนาจหน้าที่และทรัพยากรอย่างเหมาะสม การดำเนินงานด้านการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่อาจขาดความต่อเนื่องได้

นอกจากปัญหาเชิงโครงสร้าง ยังมีข้อเสนอแนะด้านการดูแลพื้นที่จริงอีกหลายด้าน เช่น การปรับปรุงแผนที่ธรณีวิทยา การพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวกและมาตรการความปลอดภัยภายในถ้ำภูผาเพชร การเพิ่มระบบขนส่งสาธารณะที่เชื่อมโยงแหล่งท่องเที่ยว การจัดตั้งจุดประชาสัมพันธ์อุทยานธรณีโลกในพื้นที่สำคัญ ตลอดจนการส่งเสริมกิจกรรมการเรียนรู้และการมีส่วนร่วมของชุมชน

ขณะที่การพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวก็ต้องทำมากกว่าการปรับปรุงสถานที่ให้สวยงาม เพราะอุทยานธรณีโลกต้องสามารถถ่ายทอดเรื่องราวทางธรณีวิทยาให้ผู้มาเยือนได้เข้าใจได้ว่า สิ่งที่เห็นอยู่ตรงหน้าเกิดขึ้นอย่างไร มีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์โลกอย่างไร และเกี่ยวข้องกับชีวิตของคนในพื้นที่อย่างไร

อีกเรื่องที่สำคัญคือ การมีส่วนร่วมบริหารจัดของชุมชนอย่างเป็นรูปธรรม ทั้งในฐานะผู้ดูแลมรดกธรรมชาติ ผู้ถ่ายทอดความรู้ท้องถิ่น และผู้ได้รับประโยชน์จากการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยา

หลังได้รับสถานะใบเหลือง กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมร่วมกับจังหวัดสตูล กรมทรัพยากรธรณี กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช รวมถึงหน่วยงานในพื้นที่ กำลังเร่งปรับปรุงระบบบริหารจัดการและดำเนินงานตามข้อเสนอแนะของ UNESCO

โดยเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมได้แต่งตั้งคณะทำงานขับเคลื่อนการประเมินซ้ำอุทยานธรณีโลกสตูล เพื่อสนับสนุนงานด้านวิชาการ ประสานความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน และหาแหล่งเงินทุนสำหรับพัฒนาพื้นที่

ส่วนจังหวัดสตูลกำลังปรับโครงสร้างคณะกรรมการและกลไกบริหารจัดการ เตรียมแต่งตั้งผู้อำนวยการอุทยานธรณีโลกคนใหม่ รวมถึงปรับปรุงการทำงานของสมาคมอุทยานธรณีโลกสตูลให้สามารถประสานความร่วมมือกับชุมชนและภาคีเครือข่ายได้ต่อเนื่อง

ตามกรอบเวลาที่กำหนด สตูลต้องส่งรายงานความก้าวหน้าพร้อมเอกสารหลักฐานประกอบการประเมินให้ยูเนสโก ภายในวันที่ 31 มกราคม 2570 ก่อนที่คณะผู้ประเมินจะลงพื้นที่อีกครั้งในเดือนพฤษภาคม 2570 

หากผ่านเกณฑ์อุทยานธรณีโลกสตูลจะได้รับสถานะใบเขียว และรักษาสถานะอุทยานธรณีโลกต่อไปได้อีก 4 ปี 

แต่หากยังไม่สามารถแก้ไขข้อบกพร่องได้ตามมาตรฐาน ก็อาจได้รับใบแดง และสูญเสียสถานะ UNESCO Global Geopark ไป

อ้างอิง

ผู้เขียน

Website | + posts

ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม