กลางเดือนกรกฎาคม 2569 ป่าชุมชนบ้านเขาแหลม จังหวัดนครสวรรค์ เงียบเหงากว่าที่เคยเป็น
ช่วงเวลาที่ปกติควรเริ่มเห็นความเขียวชอุ่มของพืชพรรณและมีเห็ดป่าทยอยผลิดอก และมีผู้คนทอยอยเข้าป่าเก็บหาอาหาร กลับกลายเป็นช่วงที่คนในชุมชนต้องเฝ้ารอฝนอย่างใจจดใจจ่อ
แม้พืชบางชนิดเริ่มแทงยอดขึ้นมาจากดินแล้ว แต่พอฝนไม่มาตามฤดูกาล สิ่งที่ควรจะเติบโตกลับแห้งตายอยู่กลางป่า
“เขาอยากจะโผล่ขึ้นมา แต่พอไม่มีฝนก็ขึ้นมาแล้วแห้งตายอยู่ในลำต้นของเขาเลย” ผู้อาวุโสรายหนึ่งในหมู่บ้านเล่า แกบอกว่า ดอกกระเจียวเริ่มโผล่พ้นดินขึ้นมาแล้ว แต่ไม่สามารถเติบโตต่อได้ เพราะขาดน้ำ
สำหรับคนที่อาศัยอยู่กับป่ามาหลายชั่วอายุคน การเปลี่ยนแปลงนี้สังเกตได้จากสิ่งที่เกิดขึ้นในแต่ละฤดูกาล เพราะป่าชุมชนบ้านเขาแหลมมีทรัพยากรที่ผูกพันกับวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ ตั้งแต่ผักหวานป่า ไข่มดแดง หน่อไม้ เห็ดนานาชนิด ไปจนถึงดอกกระเจียว
แต่พอฝนมาช้าหรือทิ้งช่วงนาน วงจรของพืชและเห็ดที่ชาวบ้านคุ้นเคยก็เปลี่ยนแปลงตามไป
เรื่องฝนทิ้งช่วงในประเทศไทยมีความเกี่ยวข้องกับระบบมรสุมที่เปลี่ยนแปลงไปตามช่วงเวลา กรมอุตุนิยมวิทยาอธิบายว่า ช่วงปลายเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคมเป็นช่วงที่ร่องความกดอากาศต่ำมักเลื่อนขึ้นไปทางตอนใต้ของจีน ทำให้ฝนในประเทศไทยลดลงชั่วคราว และบางปีอาจยาวนานเป็นเดือน
ขณะที่งานวิจัยที่ศึกษาการเริ่มต้นฤดูฝนของประเทศไทยพบว่า ปรากฏการณ์เอลนีโญ (El Niño) มีส่วนทำให้ฤดูฝนเริ่มต้นล่าช้ากว่าปกติได้ด้วย
ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอาจดูเหมือนเป็นเรื่องของฝนเพียงไม่กี่สัปดาห์ แต่สำหรับป่าที่หล่อเลี้ยงผู้คนด้วยอาหารจากธรรมชาติมาหลายชั่วอายุคน จังหวะของฝนมีความหมายที่สำคัญยิ่ง เพราะพืชแต่ละชนิดต่างมีช่วงเวลาของตัวเอง
เมื่อฝนผิดนัดมาไม่ตรงเวลา ผลผลิตที่เคยมีให้เก็บก็ต้องเลื่อนออกไป และบางครั้งอาจเสียหายก่อนจะเติบโตเต็มที่
…
จากข้อมูลรายงานการสำรวจทรัพยากรป่าชุมชนประจำปี 2568 บ้านเขาแหลมมีพื้นที่ป่าชุมชน 8,118 ไร่ อยู่ในกลุ่มป่าเขาอีนวย นับเป็นป่าชุมชนที่มีขนาดใหญ่มากเมื่อเทียบกับป่าชุมชนอื่นๆ ในอำเภอแม่เปิน จังหวัดนครสวรรค์
ตลอดทั้งปีมีผลผลิตจากป่าที่เก็บหาได้รวม 334,328 กิโลกรัม คิดเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจกว่า 16.43 ล้านบาท
หากแยกตามฤดูกาลจะพบว่า ช่วงเดือนตุลาคมถึงธันวาคม เป็นช่วงที่สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจสูงที่สุดถึง 8.59 ล้านบาท ส่วนระหว่างเดือนกรกฎาคมถึงกันยายนมีมูลค่า 4.26 ล้านบาท ซึ่งได้จากการคำนวณข้อมูลการเก็บหาทรัพยากรหลายชนิดที่คนในพื้นที่รู้จักและนำมาใช้ประโยชน์กันมานาน
ผู้ใหญ่บ้านกองแก้ว วิสีเขตการ เล่าว่า ไข่มดแดงจึงเป็นอาหารที่ได้รับความนิยมมาก เช่นเดียวกับผักหวานป่าที่เก็บไปประกอบอาหารได้สารพัดเมนู และยังนำไปขายสร้างรายได้ให้ครัวเรือน
“ไข่มดแดงและผักหวานป่าเป็นอาหารที่คนนิยมมากเลยค่ะ และสามารถนำไปขายถึงกรุงเทพฯ ได้เลยค่ะ”

นอกจากนี้ยังมีทรัพยากรที่ถูกนำมาใช้ประโยชน์อีกหลายชนิดตามฤดูกาล ตั้งแต่เห็ดดิน เห็ดขอน หน่อไม้ ไปจนถึงดอกกระเจียวและเห็ดโคนที่เป็นผลผลิตสำคัญในช่วงปลายปี
เธออธิบายว่า หากฝนตกต้องตามฤดูกาล ชาวบ้านจะสามารถคาดการณ์ได้ว่าช่วงไหนควรเข้าป่าไปหาอะไร แต่เมื่อฝนเปลี่ยนจังหวะ สิ่งที่เคยรู้กันจากประสบการณ์ก็ต้องปรับตามไปด้วย
“เดี๋ยวนี้ต้องรอ รอให้ฝนตกก่อน แล้วทรัพยากรก็จะออกเป็นทอดๆ”
คำว่า ‘รอ’ เป็นคำอธิบายสถานะป่าชุมขนบ้านเขาแหลมในช่วงที่ผ่านมาได้เป็นอย่างดี พืชบางชนิดยังมีต้นและหัวอยู่ใต้ดิน เห็ดบางชนิดยังรอความชื้นที่เหมาะสม ขณะที่ชาวบ้านเองก็ต้องรอให้ธรรมชาติกลับเข้าสู่จังหวะที่คุ้นเคย
แต่กระนั้น การรอฝนอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ ในช่วงเวลาที่ทรัพยากรเติบโตช้าลง ป่ายังต้องเผชิญกับการใช้ประโยชน์ของผู้คน และความเสี่ยงที่ทรัพยากรบางชนิดจะถูกเก็บออกไปมากเกินกว่าที่ธรรมชาติจะฟื้นตัวทัน
เรื่องนี้ทำให้การดูแลป่าของบ้านเขาแหลมถูกยกระดับขึ้นหลายด้าน จากเดิมที่มีการประชาสัมพันธืเรื่องการเก็บหาทรัพยากร การทำงานร่วมกับเจ้าหน้าที่กรมป่าไม้ ในภารกิจลาดตระเวนป้องกันการลักลอบตัดไม้ทำลายป่า แต่ตอนนี้ยังต้องคิดถึงการเติมกลับให้กับทรัพยากรที่ถูกเก็บหาออกไปด้วย
ผู้ใหญ่บ้านกองแก้วเล่าว่า ในช่วงที่เข้ามาได้ทำงานร่วมกับมูลนิธิสืบนาคะเสถียร ชุมชนได้รับการสนับสนุนกล้าผักหวานป่ามาปลูกทดแทน ส่วนผักอีนูนที่ถูกโค่นทำลายก็มีการนำกลับมาปลูกใหม่ เช่นเดียวกับเห็ดที่ได้รับการสนับสนุนเชื้อเห็ดเพื่อนำไปเพิ่มในป่าชุมชน
“อย่างเช่น ผักหวานของเราถูกขุด ถูกนำออกไปจากนอกพื้นที่ มูลนิธิฯ ก็จะนำกล้าผักหวาน มาให้เราปลูกเสริมทดแทน อย่างผักอีนูน เราถูกโค่น ถูกทำลาย มูลนิธิฯ ก็นำผักอีนูนมาให้เราปลูกใหม่ เห็ดก็เช่นกันค่ะ เราก็ได้รับการสนับสนุน นำเชื้อมาราด”
การฟื้นฟูทรัพยากรในลักษณะนี้มีเหตุผลที่มากกว่าการเพิ่มจำนวนพืชหรือทำให้ป่ากลับมาเขียวชอุ่ม เพราะป่าชุมชนบ้านเขาแหลมเป็นแหล่งอาหารที่มีการเก็บหาเพื่อนำไปบริโภคและจำหน่ายอยู่ตลอดปี พอทรัพยากรถูกออกไปอย่างต่อเนื่อง พืชบางชนิดจึงมีโอกาสลดจำนวนลง โดยเฉพาะพืชที่ถูกขุดถอนออกไปทั้งรากหรือหัว ซึ่งอาจไม่เหลือส่วนที่จะเติบโตขึ้นมาใหม่ในพื้นที่เดิม
หากปล่อยให้การใช้ประโยชน์ดำเนินต่อไปโดยไม่มีการฟื้นฟู วันหนึ่งทรัพยากรที่เคยเป็นอาหารและรายได้ของชุมชนก็อาจค่อยๆ ลดลง การนำกล้าไม้กลับไปปลูก การเพิ่มเชื้อเห็ด หรือการฟื้นฟูพืชอาหารที่ถูกนำออกไป จึงเป็นการรักษาต้นทุนของป่าให้สามารถผลิตทรัพยากรได้ต่อเนื่อง ไม่ต้องรอให้สิ่งเหล่านั้นหายไปก่อนจึงค่อยเริ่มลงมือแก้ไข
ผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า ชุมชนไม่ได้ห้ามคนภายนอกเข้ามาหาของป่า เพราะเห็นว่าทุกคนสามารถใช้ประโยชน์จากทรัพยากรได้ แต่ต้องช่วยกันรักษากติกา โดยเฉพาะการเก็บพืชบางชนิดที่ไม่ควรขุดเอาหัวออกไปทั้งหมด
“ของชิ้นนี้เอาได้นะ แต่อย่าขุดหัวไป” เป็นคำบอกกล่าวที่ชุมชนใช้เตือนคนเข้ามาเก็บหา เพราะหากเหลือส่วนที่สามารถเติบโตต่อได้ ป่าก็ยังมีโอกาสสร้างทรัพยากรเหล่านั้นกลับมาให้เก็บหาอีกในปีหน้า
นอกจากการฟื้นฟูพืชอาหารแล้ว ชุมชนยังร่วมกันลาดตระเวนโดยมีทั้งคณะกรรมการป่าชุมชน ชุดรักษาความปลอดภัยหมู่บ้าน และเจ้าหน้าที่ป่าไม้เข้ามาทำงานร่วมกัน
…


การลาดตระเวนในพื้นที่ป่าชุมชนบ้านเขาแหลมนั้นไม่ได้มีเป้าหมายเพียงจับผู้กระทำผิด แต่ยังเป็นการดูแลการใช้ประโยชน์ของคนที่เข้ามาในป่า คอยสอดส่องการขุดถอนพืช และป้องกันไม่ให้มีการลักลอบล่าสัตว์ป่า
เพราะนอกจากเป็นแหล่งอาหารของคนแล้ว ป่าชุมชนบ้านเขาแหลมยังเป็นพื้นที่ที่มีสัตว์ป่าหายากอย่าง ‘วัวแดง’ เข้ามาอาศัยและแพร่พันธุ์ด้วย
ผู้ใหญ่บ้านกองแก้วเล่าว่า การพบวัวแดงในพื้นที่หมู่ 7 เป็นความภาคภูมิใจของชุมชน เพราะสัตว์ชนิดนี้เป็นสัตว์ป่าที่หลายพื้นที่อยากให้กลับมาอาศัยอยู่ตามธรรมชาติ แต่ที่บ้านเขาแหลมกลับมีโอกาสพบเห็นได้ในป่าที่อยู่ใกล้พื้นที่เกษตรและบ้านเรือน
“ที่อื่นที่เขาอยากมีแต่เขาไม่มีค่ะ เราเลยรู้สึกว่า เออ ภูมิใจนะที่เรามีวัวแดง”
อย่างไรก็ตาม การมีวัวแดงเข้ามาอาศัยอยู่ก็ทำให้ชุมชนต้องเพิ่มความระมัดระวังเรื่องการลักลอบล่าสัตว์ ซึ่งปัจจุบันได้มีการติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่า เพื่อช่วยติดตามการปรากฏตัวของวัวแดงและตรวจสอบพื้นที่เสี่ยงที่อาจมีนักล่าเข้ามาในพื้นที่
อย่งไรก็ตามแม้กล้องดักถ่ายภาพจะช่วยให้รู้ว่าสัตว์ป่าเดินผ่านบริเวณใด แต่ก็ยังมีข้อจำกัด เพราะต้องรอให้เจ้าหน้าที่เข้ามาตรวจสอบภาพ ชุมชนจึงยังต้องทำงานลาดตระเวนร่วมกับหน่วยป้องกันรักษาป่าของกรมป่าไม้ควบคู่กันไป
อีกด้านหนึ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือปัญหาไฟป่า ผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า ในช่วงหน้าแล้งไฟสามารถลุกลามได้ทั้งจากพื้นที่เกษตรเข้าสู่ป่า และจากป่าออกไปยังพื้นที่เกษตร เมื่อพบจุดความร้อน เจ้าหน้าที่ป่าไม้จะประสานมายังชุมชนเพื่อจัดชุดเข้าควบคุมไฟ โดยใช้อุปกรณ์เป่าลมและช่วยกันทำแนวกันไฟ
ในปี 2568 ชุมชนเข้าร่วมปฏิบัติการดับไฟและควบคุมแนวไฟประมาณ 10 ครั้ง ส่วนปีนี้ประมาณ 5 ครั้ง ผู้ใหญ่บ้านมองว่าการประชาสัมพันธ์และลาดตระเวนอย่างต่อเนื่องช่วยลดโอกาสเกิดการกระทำผิดในป่าได้
กิจกรรมที่กล่าวมา เป็นส่วนหนึ่งของโครงการสร้างความพร้อมต่อการรับมือสภาพภูมิอากาศในพื้นที่แนวกันชนของผืนป่าตะวันตก ที่ดำเนินงานโดยมูลนิธิสืบนาคะเสถียร และได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากธนาคารฮ่องกงและเซี่ยงไฮ้แบงกิ้งคอร์ปอเรชั่น จำกัด โดยให้ความสำคัญกับการเพิ่มศักยภาพของชุมชนในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งการฟื้นฟูป่า การป้องกันไฟป่า และการติดตามความเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศ
“ก่อนหน้านี้ชุมชนต้องพึ่งพากำลังของตัวเองและเจ้าหน้าที่ป่าไม้เป็นหลัก ส่วนเจ้าหน้าที่มีจำนวนไม่มาก และคณะกรรมการป่าชุมชนก็ยังมีข้อจำกัดในการทำงาน พอมีมูลนิธิสืบนาคะเสถียรเข้ามาสนับสนุน ทั้งองค์ความรู้ อุปกรณ์ และการทำงานร่วมกัน ก็ช่วยให้ชุมชนมองเห็นแนวทางจัดการป่าชัดเจนขึ้น” ผู้ใหญ่บ้านกล่าว และบอกต่อว่า
“การสนับสนุนครั้งนี้ว่าเหมือนการมีพี่เลี้ยง เพราะบางครั้งคนในชุมชนรู้ว่าต้องรักษาป่า แต่ไม่รู้ว่าจะเริ่มจัดการกับปัญหาอย่างไร”
“มันทำให้เรารู้สึกมีพลังครับ เพราะลำพังตัวชุมชนเองไม่ได้มีองค์ความรู้ในการจัดการทรัพยากรอย่างเป็นระบบ พอมูลนิธินี่เข้ามาพร้อมองค์ความรู้ ก็เหมือนเป็นพลังใจ มันก็เลยทำให้เรามีพลัง”
ผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า ทุกปีจะมีการพูดคุยกับคณะกรรมการป่าชุมชนเพื่อประเมินว่าทรัพยากรชนิดใดเริ่มลดลง และควรเติมอะไรกลับเข้าไปในป่า ก่อนประสานไปยังมูลนิธิเพื่อขอรับการสนับสนุน สิ่งที่ทำจึงไม่ได้เป็นการนำพืชทุกชนิดเข้าไปปลูกโดยไม่มีเป้าหมาย แต่เริ่มจากการดูว่าป่ากำลังขาดอะไร และชุมชนต้องการรักษาทรัพยากรชนิดใดเอาไว้
ภาพฝันของผู้ใหญ่บ้านกองแก้วไม่ได้ซับซ้อน เธออยากเห็นป่ามีความอุดมสมบูรณ์เหมือนที่เป็นอยู่ในวันนี้ อยากให้พืชอาหารยังเติบโตได้ และสัตว์ป่ายังคงอาศัยอยู่ในพื้นที่ต่อไป
โดยเฉพาะความยั่งยืนที่ส่งต่อไปถึงลูกหลาน เธอบอกว่าอยากให้พวกเขาเห็นว่าทรัพยากรที่มีอยู่ในวันนี้เกิดจากการลงมือรักษาของคนรุ่นก่อน และพวกเขาก็สามารถทำสิ่งเดียวกันนี้ต่อไปได้
“เราสู้สุดชีวิตเพื่อให้ลูกหลานของเราได้เห็นว่าสิ่งที่ทำไว้ ดูแลไว้ และหวังว่าเขาจะได้สานต่อกับเราอย่างมั่นคงและมั่นใจ”
ป่าชุมชนบ้านเขาแหลมมีทรัพยากรที่สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้กว่า 16 ล้านบาทในหนึ่งปี มีพืชอาหารที่ผู้คนพึ่งพามาตั้งแต่รุ่นปู่ย่าตายาย และยังเป็นบ้านของสัตว์ป่าหายากอย่างวัวแดง
แต่ความอุดมสมบูรณ์เหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเองโดยไม่มีใครดูแล หากต้องอาศัยทั้งการใช้ประโยชน์อย่างระมัดระวัง การป้องกันการสูญเสีย และการเติมกลับให้กับทรัพยากรที่ถูกนำออกไป
ในวันข้างหน้าที่ฝนกลับมาตกอีกครั้ง ดอกกระเจียวจะได้ผลิดอก เห็ดจะทยอยขึ้นตามพื้นป่า และผักหวานจะเริ่มแตกยอดอีกครั้ง
แต่กว่าจะถึงวันนั้น คนบ้านเขาแหลมก็ยังมีงานที่ต้องทำต่อไป
การรักษาป่าไม่ได้หมายถึงการดูแลหรือรอให้ธรรมชาติฟื้นตัวเพียงอย่างเดียว หากยังต้องช่วยกันดูแลต้นทุนที่มีอยู่ เพื่อให้ป่ายังคงหล่อเลี้ยงทั้งคนและสัตว์ได้ในวันที่สภาพอากาศไม่เป็นใจ
กิจกรรมพัฒนาองค์ความรู้ในการสร้างแหล่งอาหารใหม่ทดแทนการการพึ่งพิงทรัพยากร เป็นส่วนหนึ่งของโครงการสร้างความพร้อมต่อการรับมือสภาพภูมิอากาศในพื้นที่แนวกันชนของผืนป่าตะวันตก ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจาก ธนาคารฮ่องกงและเซี่ยงไฮ้แบงกิ้งคอร์ปอเรชั่น จำกัด
เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs)
เป้าหมายที่ 12 สร้างหลักประกันให้มีแบบแผนการผลิตและการบริโภคที่ยั่งยืน
12.2 บรรลุการจัดการที่ยั่งยืนและการใช้ทรัพยากรทางธรรมชาติอย่างมีประสิทธิภาพ ภายในปี 2573
เป้าหมายที่ 13 ปฎิบัติการอย่างเร่งด่วยเพื่อต่อสู้กับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและผลกระทบที่เกิดขึ้น
13.3 พัฒนาการศึกษา การสร้างความตระหนักรู้ และขีดความสามารถของมนุษย์และของสถาบันในเรื่องการลดปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การปรับตัว การลดผลกระทบ การเตือนภัยล่วงหน้า
เป้าหมายที่ 15 ปกป้อง ฟื้นฟู และสนับสนุนการใช้ระบบนิเวศบนบกอย่างยั่งยืน จัดการป่าไม้อย่างยั่งยืน ต่อสู้การกลายสภาพเป็นทะเลทราย หยุดการเสื่อมโทรมของที่ดินและฟื้นสภาพกลับมาใหม่ และหยุดการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ
15.6 สร้างหลักประกันว่าจะมีการแบ่งปันผลประโยชน์ที่เกิดจากการใช้ประโยชน์ทรัพยากรพันธุกรรมอย่างเท่าเทียมและยุติธรรม และส่งเสริมการเข้าถึงทรัพยากรเหล่านั้นอย่างเหมาะสม
ผู้เขียน
ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม



