กาลครั้งหนึ่ง เคยมีป่ามีสัตว์ป่า จนกระทั่งมีเขื่อนเข้ามา

กาลครั้งหนึ่ง มีผืนป่าใหญ่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ท่ามกลางหุบเขา ต้นไม้สูงใหญ่แผ่กิ่งก้านปกคลุมเรือนยอดอยู่เหนือผืนป่า มีไม้พุ่ม เถาวัลย์ และพืชขนาดเล็กเติบโตอยู่ตามช่องว่างระหว่างต้นไม้ แสงแดดบางส่วนลอดผ่านช่องว่างของเรือนยอดลงมาถึงพื้นดิน มีลำธารสายเล็กไหลผ่านป่า น้ำใสจนมองเห็นฝูงปลาว่ายอยู่ใต้ผิวน้ำ ส่วนริมลำธารก็มีร่องรอยของสัตว์ป่าที่แวะเวียนลงมากินน้ำอยู่เสมอ

ในป่าแห่งนี้มีครอบครัวสมเสร็จอาศัยอยู่ พ่อสมเสร็จเดินหากินตามชายป่า แม่สมเสร็จพาลูกน้อยเข้าไปกินผลไม้ที่ร่วงอยู่ใต้ไม้ใหญ่ บางวันพวกมันเดินไปไกลถึงริมลำธารเพื่อกินน้ำและพักผ่อน

บนต้นไม้มีลิงกระโดดไปมาระหว่างกิ่งไม้ นกเงือกบินข้ามเรือนยอด ส่วนใต้ดินก็ยังมีสัตว์ตัวเล็กๆ คอยคุ้ยหาอาหาร ทุกชีวิตต่างมีพื้นที่ของตัวเอง บ้างอาศัยอยู่บนต้นไม้ บ้างอยู่ตามพื้นป่า บ้างใช้ชีวิตอยู่ในน้ำ

จนกระทั่งวันหนึ่ง มีคนกลุ่มหนึ่งเดินทางเข้าป่าพร้อมแผนที่ เครื่องจักร และแผนการสร้างเขื่อน เพื่อกั้นแม่น้ำและเก็บกักน้ำไว้ใช้ประโยชน์

ไม่นานนัก เสียงเครื่องจักรเริ่มกังวาน ถนนสายใหม่ถูกตัดผ่านป่า ต้นไม้ใหญ่เริ่มถูกโค่นลง จากนั้นน้ำในแม่น้ำก็ค่อยๆ สูงขึ้นจนท่วมพื้นที่ป่าบริเวณหุบเขา

ครอบครัวสมเสร็จต้องออกเดินทางหาบ้านใหม่ไปอยู่บนเนินเขา ครั้นเมื่อมองไปรอบๆ ก็พบว่าพื้นที่ป่าที่เหลืออยู่ถูกน้ำแบ่งออกเป็นเกาะเล็กเกาะน้อย

ที่บ้านหลังใหม่บนยอดเขานั้น ยังพอมีเงาไม้ให้หลบพัก มีผลไม้ให้กินอยู่บ้าง แต่คลังเสบียงตรงหน้าดูจะไม่ยั่งยืนสักเท่าไหร่…

เรื่องราวที่กล่าวไปเป็นภาพสมมติ แต่พอจะนึกออกกันใช่ไหมว่าเมื่อพื้นที่ธรรมชาติถูกเปลี่ยนเป็นอ่างเก็บน้ำ จะเกิดอะไรตามมา

และเรื่องแบบนี้เคยเกิดขึ้นจริงมาแล้วในหลายพื้นที่ทั่วโลก รวมถึงประเทศไทย

น้ำท่วมป่ากลายเป็นเกาะ

หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนและใกล้ตัวที่สุด คือ การสร้างเขื่อนรัชชประภา หรือเขื่อนเชี่ยวหลาน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งเริ่มกักเก็บน้ำในช่วงปี 2529 – 2530 ส่งผลให้พื้นที่ป่าดิบชื้นราว 165 ตารางกิโลเมตรจมอยู่ใต้น้ำ และยอดเขาหลายแห่งที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของผืนป่าจึงกลายเป็นเกาะกระจายอยู่กลางอ่าง

ในช่วงที่น้ำเริ่มท่วมป่า มีปฏิบัติการช่วยเหลือสัตว์ป่าครั้งสำคัญ โดยสืบ นาคะเสถียร เป็นหนึ่งในผู้รับผิดชอบภารกิจ ทีมงานช่วยจับสัตว์ออกจากพื้นที่ได้ 1,364 ตัว จาก 116 ชนิด

แต่การอพยพสัตว์ป่าออกจากพื้นที่สร้างเขื่อนครั้งแรกของประเทศไทยเต็มไปด้วยข้อจำกัด โดยเฉพาะเรื่องระยะเวลาการช่วยเหลือ อีกทั้งภารกิจแต่ละวันเหมือนการลองผิดลองถูก อาศัยครูพักลักจำเอาจากสารคดีต่างประเทศ

แม้มีสัตว์บางส่วนรอดชีวิตและป่าบางส่วนยังเหลืออยู่ในรูปแบบเกาะกลางน้ำ แต่การแตกกระจายของผืนป่าใหญ่ก็สร้างปัญหาตามมา สัตว์ที่เคยเดินหากินไปทั่วพื้นที่ไม่สามารถข้ามผืนน้ำไปยังป่าอีกฝั่งได้ง่ายๆ

เรื่องราวหนนั้นอาจเป็นการคะเนจากภาพตรงหน้า กระทั่งหลายปีต่อมามีนักวิจัยเดินทางไปสำรวจชีวิตสัตว์ที่เหลืออยู่จากการสร้างเขื่อน และพบความจริงอันน่าเจ็บปวดว่า เกาะป่าขนาดเล็กหลายแห่งสูญเสียสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมไปเกือบทั้งหมดภายในเวลาเพียง 5 – 7 ปีหลังถูกตัดขาดจากป่าผืนใหญ่

งานวิจัยของ ลุค กิบสัน (Luke Gibson) และคณะ ที่ได้สำรวจเกาะป่ากลางอ่างเก็บน้ำเชี่ยวหลาน พบว่าเกาะที่มีขนาดเล็กกว่า 60 ไร่ ได้สูญเสียสัตว์ป่าไปเกือบทั้งหมดภายใน 5 – 7 ปี ส่วนเกาะที่มีขนาดไม่เกิน 350 ไร่ ได้สูญเสียสัตว์ป่าไปเกือบทั้งหมดภายใน 25 – 26 ปี

กล่าวคือ การสร้างอ่างเก็บน้ำทำให้พื้นที่หากินของสัตว์ป่าหายไปโดยตรง โดยเฉพาะสัตว์ที่ต้องพึ่งพาพื้นที่ป่าผืนใหญ่ บางชนิดอาจย้ายไปอยู่บริเวณอื่นได้ แต่ก็ต้องเผชิญกับการแข่งขันแย่งอาหารและพื้นที่กับสัตว์ที่อาศัยอยู่ก่อนแล้ว

กรณีของอุทยานแห่งชาติบูอี (Bui National Park) ประเทศกานา เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นกับฮิปโปโปเตมัส ซึ่งใช้ชีวิตอยู่ตามแม่น้ำและทุ่งหญ้าริมน้ำ กระทั่งมีการสร้างเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำบูอี พื้นที่ส่วนหนึ่งของอุทยานถูกน้ำท่วมและกลายเป็นอ่างเก็บน้ำ

การศึกษาพบว่าในปี 2546 เคยมีฮิปโปโปเตมัสอยู่ 209 ตัว ก่อนจะเหลือ 64 ตัวในปี 2564 ลดลงประมาณ 69 เปอร์เซ็นต์

สาเหตุส่วนหนึ่งมาจากทุ่งหญ้าริมน้ำและพื้นที่พักผ่อนที่เคยมีอยู่ถูกน้ำท่วมไป ฮิปโปโปเตมัสจึงต้องรับมือกับพื้นที่หากินที่เปลี่ยนไป บางส่วนอาจต้องย้ายออกไปยังพื้นที่อื่น ขณะเดียวกัน ยังพบการลักลอบล่าและการรบกวนถิ่นอาศัยเข้ามาซ้ำเติมด้วย

แม่น้ำและปลาขาดอิสระ

หากสัตว์บนบกต้องหาบ้านใหม่ ปลาในแม่น้ำก็เผชิญปัญหาไม่ต่างกัน

แม่น้ำเป็นเส้นทางที่ปลาน้อยใหญ่ใช้เดินทางไปหาอาหารและวางไข่ แต่เมื่อมีเขื่อนกั้นกลางลำน้ำ เส้นทางอพยพที่เคยใช้ก็อาจสิ้นสุดลงตรงนั้น

ประเทศไทยมีตัวอย่างจากเขื่อนปากมูล จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งตั้งอยู่ใกล้จุดบรรจบของแม่น้ำมูลกับแม่น้ำโขง ซึ่งส่งผลต่อการเดินทางของปลาที่อพยพระหว่างแม่น้ำทั้งสองสาย โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนที่ปลาหลายชนิดว่ายทวนน้ำขึ้นไปยังพื้นที่ต้นน้ำ

ก่อนมีเขื่อนปากมูล แม่น้ำมูลเป็นเส้นทางสำคัญที่ปลาในแม่น้ำโขงใช้เดินทางเข้ามาหาอาหารและวางไข่ โดยเฉพาะช่วงต้นฤดูฝนที่ระดับน้ำเริ่มสูงขึ้น ปลาหลายชนิดจะว่ายทวนน้ำจากแม่น้ำโขงเข้าสู่แม่น้ำมูลและลำน้ำสาขา 

พื้นที่แก่งและวังน้ำตามลำน้ำยังเป็นแหล่งอาศัยของปลาที่ต้องพึ่งพาน้ำไหลและสภาพแวดล้อมเฉพาะตัว โดยมีทั้งปลาที่อพยพตามฤดูกาลและปลาที่อาศัยอยู่บริเวณแก่งน้ำโดยเฉพาะ

เมื่อเขื่อนสร้างเสร็จ แม่น้ำมูลช่วงปลายน้ำถูกกั้นด้วยประตูระบายน้ำ ทำให้ปลาที่เคยว่ายจากแม่น้ำโขงขึ้นไปยังพื้นที่ต้นน้ำต้องเจอกับสิ่งกีดขวางกลางเส้นทาง แม้มีการสร้างบันไดปลาเพื่อช่วยให้ปลาเดินทางผ่านเขื่อน แต่มันไม่ได้ช่วยอะไรมากนัก ชาวประมงในพื้นที่พบว่าปลาที่เคยจับได้ตามฤดูกาลลดจำนวนลง โดยเฉพาะปลาที่อพยพมาจากแม่น้ำโขง

เมื่อปลาว่ายผ่านช่องทางรับน้ำเข้าสู่โรงไฟฟ้า กลับถูกแรงกระแทกจากใบพัด การเปลี่ยนแปลงความดัน และแรงเฉือนของน้ำทำอันตรายต่อร่างกาย 

ปลาบางตัวอาจสิ้นใจทันที บางตัวได้รับบาดเจ็บสาหัส โดยเฉพาะปลาที่ต้องเดินทางลงสู่พื้นที่ท้ายน้ำเพื่อไปวางไข่หรือเติบโตในแหล่งอาศัยแห่งใหม่

ขณะเดียวกัน การกักเก็บน้ำยังเปลี่ยนสภาพแม่น้ำที่เคยไหลให้กลายเป็นแหล่งน้ำนิ่ง ตะกอนที่เคยไหลไปตามลำน้ำถูกกักไว้เหนือเขื่อน ส่วนการปล่อยน้ำจากเขื่อนก็อาจทำให้ระดับน้ำและจังหวะการไหลเปลี่ยนไปจากเดิม

สำหรับสัตว์น้ำ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในเวลาอันสั้นอาจสร้างปัญหาให้กับชีวิตของพวกมัน ลูกปลาและสัตว์น้ำขนาดเล็กอาจถูกกระแสน้ำพัดออกจากแหล่งอาศัย ไข่ปลาที่อยู่ตามพื้นที่น้ำตื้นอาจแห้งเมื่อระดับน้ำลดลง ส่วนสัตว์น้ำที่อาศัยอยู่ตามริมตลิ่งก็ต้องรับมือกับพื้นที่หากินที่เปลี่ยนไปอยู่ตลอดเวลา

นอกจากระดับน้ำแล้ว อุณหภูมิของน้ำก็อาจเปลี่ยนแปลงไปด้วย ในอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ น้ำชั้นลึกมักมีอุณหภูมิต่ำกว่าน้ำบริเวณผิวน้ำ หากเขื่อนปล่อยน้ำจากระดับลึกลงสู่แม่น้ำ น้ำที่ไหลออกมาจึงอาจเย็นกว่าที่สัตว์น้ำในพื้นที่คุ้นเคย

ปลาแต่ละชนิดมีช่วงอุณหภูมิที่เหมาะสมต่อการเติบโตและสืบพันธุ์ การเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิอย่างต่อเนื่องจึงอาจรบกวนการวางไข่ การเจริญเติบโตของลูกปลา และการกระจายตัวของสัตว์น้ำในแม่น้ำได้

หรือกล่าวในภาพรวมได้ว่า เขื่อนทำให้เส้นทางการเคลื่อนที่ของสัตว์น้ำถูกตัดขาด เปลี่ยนแม่น้ำที่ไหลให้กลายเป็นแหล่งน้ำนิ่ง และเปลี่ยนแปลงทั้งปริมาณตะกอน อุณหภูมิ และจังหวะการไหลของน้ำ ซึ่งล้วนเป็นปัจจัยสำคัญต่อการดำรงชีวิตของสัตว์น้ำ

เมื่อบ้านเปลี่ยนไป

หากมองย้อนกลับไปจะเห็นว่าการสร้างเขื่อนหนึ่งแห่งสามารถเปลี่ยนแปลงชีวิตสัตว์ป่าได้หลายระดับ

บางชนิดสูญเสียพื้นที่อยู่อาศัย บางชนิดต้องเดินทางไปหากินในพื้นที่ใหม่ที่มีอาหารจำกัด บางชนิดถูกตัดขาดจากแหล่งวางไข่หรือพื้นที่สืบพันธุ์ แม้แต่สัตว์ที่ยังอาศัยอยู่ในพื้นที่เดิมก็อาจต้องเผชิญกับระดับน้ำ อุณหภูมิ และสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไปจากเดิม

มากไปกว่านั้น ผลกระทบยังสะสมต่อเนื่องไปอีกหลายปี เมื่อประชากรสัตว์ถูกแบ่งแยกออกเป็นกลุ่มเล็กๆ โอกาสพบคู่ผสมพันธุ์และแลกเปลี่ยนพันธุกรรมก็ลดลง 

หากพื้นที่เหล่านั้นมีสัตว์เหลืออยู่เพียงไม่กี่ตัว การสูญเสียสมาชิกเพิ่มเติมเพียงบางส่วนก็อาจส่งผลต่อการอยู่รอดของประชากรทั้งกลุ่ม

จากผืนป่าที่เคยเชื่อมต่อกันเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่ และแม่น้ำที่เคยไหลอย่างอิสระ กลายเป็นเกาะป่าที่ถูกล้อมด้วยน้ำและลำน้ำที่มีสิ่งกีดขวาง ได้กลายเป็นเงื่อนไขการใช้ชีวิตของสัตว์ป่า ตั้งแต่การหาบ้าน หาอาหาร เดินทาง ไปจนถึงการรักษาประชากรของตัวเองให้ดำรงอยู่ต่อไปได้ในระยะยาว

ซึ่งเป็นบทสรุปที่โสภาสถาพรเอาเสียเลย

อ้างอิง

• Chiew Larn Dam Wildlife Rescue Operation
• THE FIRST WILDLIFE RESCUE OPERATION IN THAILAND
• โครงการอนุสรณ์เรืออพยพสัตว์ป่า สืบ นาคะเสถียร เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง จ.สุราษฎร์ธานี
• Near-complete extinction of native small mammal fauna 25 years after forest fragmentation
• The direct and indirect effects of damming on the Hippopotamus amphibius population abundance and distribution at Bui National Park, Ghana
• Just Another Dammed River? Negative Impacts of Pak Mun Dam on Fishes of the Mekong Basin.
• Fisheries in the Mun River: A One-Year Trial of Opening the Sluice Gates of the Pak Mun Dam, Thailand
• The Impacts of Hydropower Dams in the Mekong River Basin: A Review