ป่าทั่วโลกกำลังป่วย! สำรวจภัยคุกคามที่ทำให้ผืนป่าเสียหายหลายร้อยล้านไร่

รายงาน Global Forest Resources Assessment 2025 (FRA 2025) ขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) นอกจากจะสำรวจว่าปัจจุบันโลกมีพื้นที่ป่าเหลืออยู่เท่าไหร่ ยังให้ความสำคัญกับประเด็นสาเหตุที่สร้างความเสียหายให้กับพื้นที่ป่าและความหลากหลายทางชีวภาพ

โดยในรายงานบทที่ 7 ว่าด้วย ‘ปัจจัยรบกวนป่าไม้’ ได้รวบรวมข้อมูลความเสียหายจาก 5 สาเหตุหลัก ประกอบด้วย แมลงศัตรูป่า โรคในต้นไม้ สภาพอากาศรุนแรง ไฟป่า และความเสื่อมโทรมของป่า 

ซึ่งข้อมูลดังกล่าวได้รวบรวมจากประเทศต่างๆ ทั่วโลก มีข้อมูลย้อนหลังตั้งแต่ปี 2000 – 2020 สำหรับความเสียหายจากแมลง โรคในต้นไม้ และสภาพอากาศรุนแรง ส่วนข้อมูลไฟป่าครอบคลุมช่วงปี 2007 – 2019 ขณะที่การประเมินความเสื่อมโทรมของป่าใช้ข้อมูลและเกณฑ์ที่แต่ละประเทศจัดทำขึ้น 

แมลงศัตรูป่า สร้างความเสียหายกว่า 196 ล้านไร่

แมลงเป็นหนึ่งในปัจจัยที่สร้างความเสียหายต่อป่าไม้ทั่วโลก มีทั้งแมลงที่กัดกินใบ เจาะลำต้น และเข้าไปทำลายเนื้อเยื่อภายในต้นไม้ จนต้นไม้จะสูญเสียความสามารถในการเจริญเติบโต หรือบางชนิดอาจตายลงในที่สุด

รายงาน FRA 2025 ระบุว่า ในปี 2020 มีพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากแมลงประมาณ 31.44 ล้านเฮกตาร์ หรือราว 196.5 ล้านไร่ จากข้อมูลของ 60 ประเทศและพื้นที่ ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ป่าประมาณ 49 เปอร์เซ็นต์ ของโลก

ในระดับตามภูมิภาค อเมริกาเหนือและอเมริกากลางมีพื้นที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดประมาณ 132 ล้านไร่ รองลงมาคือเอเชียประมาณ 52.5 ล้านไร่ และยุโรปประมาณ 11 ล้านไร่

ข้อมูลส่วนใหญ่ของอเมริกาเหนือมาจากแคนาดา ซึ่งมีรายงานพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากแมลงถึง 17.8 ล้านเฮกตาร์ หรือประมาณ 111 ล้านไร่ จากกลุ่มแมลงที่กัดกินใบไม้เป็นสาเหตุสำคัญ

รายงานอธิบายว่า เมื่อแมลงเข้ากัดกินใบไม้จำนวนมาก ต้นไม้จะสังเคราะห์แสงได้น้อยลง ทำให้สร้างอาหารได้น้อย หากเกิดซ้ำๆ ต้นไม้จะอ่อนแอและเติบโตช้า ขณะที่แมลงบางชนิดสามารถเจาะเข้าไปใต้เปลือกไม้เพื่อกินเนื้อเยื่อที่ทำหน้าที่ลำเลียงน้ำและอาหาร ทำให้ต้นไม้เสียหายหนักขึ้น

ตัวอย่างที่พบได้ในป่าหลายแห่งของอเมริกาเหนือคือด้วงเปลือกไม้ (Bark beetle) ซึ่งเจาะเข้าไปอาศัยและวางไข่ใต้เปลือกไม้ ตัวอ่อนจะกัดกินเนื้อเยื่อด้านใน ทำให้ระบบลำเลียงอาหารของต้นไม้เสียหาย หากเกิดการระบาดเป็นวงกว้าง ต้นไม้จำนวนมากอาจยืนต้นตายพร้อมกัน

จากข้อมูลย้อนหลังระหว่างปี 2002 – 2020 พบว่าพื้นที่ป่าทั่วโลกได้รับผลกระทบจากแมลงเฉลี่ย 34.07 ล้านเฮกตาร์ต่อปี หรือประมาณ 213 ล้านไร่ โดยปี 2019 มีพื้นที่ได้รับผลกระทบสูงที่สุดในช่วงเวลาที่ศึกษา อยู่ที่ประมาณ 43.95 ล้านเฮกตาร์ หรือเกือบ 275 ล้านไร่

โรคในต้นไม้ ภัยที่อาจมองไม่เห็นจากภายนอก

นอกจากแมลง โรคที่เกิดจากเชื้อก่อโรคเป็นอีกสาเหตุที่ทำให้ต้นไม้ในป่าเสียหาย โดยมีทั้งเชื้อรา แบคทีเรีย ไฟโตพลาสมา และไวรัส ซึ่งทำให้ต้นไม้เกิดอาการผิดปกติ ใบเหี่ยว รากเน่า ลำต้นเสียหาย และตายทั้งต้น

โดยในปี 2020 มีพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากโรคประมาณ 6.13 ล้านเฮกตาร์ หรือราว 38.3 ล้านไร่ จากข้อมูลของ 47 ประเทศและพื้นที่ โดยเอเชียเป็นภูมิภาคที่มีพื้นที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด

กรณีที่น่าสนใจคือประเทศจีน ซึ่งพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากสาเหตุนี้เกือบ 2.95 ล้านเฮกตาร์ หรือประมาณ 18.4 ล้านไร่ สาเหตุสำคัญส่วนหนึ่งมาจาก Pine wilt nematode คือ หนอนตัวกลมขนาดเล็กมากที่อาศัยอยู่ในเนื้อไม้สน

แม้มีขนาดเล็กจนมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่หนอนชนิดดังกล่าวสามารถทำให้ระบบลำเลียงน้ำของต้นสนทำงานผิดปกติ ส่งผลให้ใบเปลี่ยนสี เหี่ยวแห้ง และต้นไม้ตายในที่สุด

ที่สำคัญ ยังมีแมลงพาหะช่วยแพร่กระจาย โดยเฉพาะด้วงหนวดยาวสกุล Monochamus ซึ่งสามารถนำพาหนอนจากต้นไม้ที่ติดเชื้อไปสู่ต้นสนต้นอื่นได้ ทำให้โรคแพร่กระจายไปในพื้นที่กว้างขึ้น

โดยข้อมูลย้อนหลังระหว่างปี 2002 – 2020 พบพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากโรคเฉลี่ย 9.16 ล้านเฮกตาร์ต่อปี หรือประมาณ 57.2 ล้านไร่ และปี 2019 มีพื้นที่ได้รับผลกระทบสูงที่สุดประมาณ 15.77 ล้านเฮกตาร์ หรือเกือบ 98.5 ล้านไร่

ปัญหาสำคัญของเรื่องนี้ คือโรคในต้นไม้บางชนิดตรวจพบได้ยาก โดยเฉพาะโรคที่เกิดบริเวณรากไม้ การสำรวจด้วยภาพถ่ายดาวเทียมหรือภาพถ่ายทางอากาศไม่สามารถเห็นความผิดปกติ จำเป็นต้องตรวจสอบต้นไม้และเก็บข้อมูลภาคสนามเพิ่มเติม

พายุ ภัยแล้ง และอากาศรุนแรง ทำให้ป่าเสียหาย

ผืนป่าต้องเผชิญกับสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา แต่เมื่อเกิดเหตุการณ์รุนแรงเกินกว่าระบบนิเวศจะรับมือได้ ก็สามารถสร้างความเสียหายเป็นวงกว้างไดเ

รายงานระบุว่า ในปี 2020 มีพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากสภาพอากาศรุนแรงประมาณ 3.49 ล้านเฮกตาร์ หรือราว 21.8 ล้านไร่ จากข้อมูลของ 48 ประเทศ

สาเหตุมีตั้งแต่พายุที่พัดต้นไม้หักโค่น หิมะและน้ำแข็งที่สะสมบนกิ่งไม้จนรับน้ำหนักไม่ไหว ไปจนถึงภัยแล้งที่ทำให้ต้นไม้ขาดน้ำและอ่อนแอลง

อเมริกาเหนือและอเมริกากลางเป็นภูมิภาคที่มีพื้นที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดประมาณ 15.7 ล้านไร่ ตามด้วยยุโรปประมาณ 5.8 ล้านไร่

ความเสียหายจากสภาพอากาศยังอาจส่งผลต่อเนื่องไปถึงปัจจัยอื่น เช่น ต้นไม้ที่ล้มตายจากพายุหรือภัยแล้งอาจกลายเป็นเชื้อเพลิงสะสมในป่า ขณะที่ต้นไม้ที่อ่อนแอจากการขาดน้ำมีโอกาสถูกแมลงและเชื้อโรคเข้าทำลายได้ง่ายขึ้น

ในช่วงปี 2002 – 2020 มีพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบจากสภาพอากาศรุนแรงเฉลี่ย 6.96 ล้านเฮกตาร์ต่อปี หรือประมาณ 43.5 ล้านไร่ โดยปี 2019 เป็นปีที่มีพื้นที่ได้รับผลกระทบสูงที่สุดประมาณ 9.24 ล้านเฮกตาร์ หรือเกือบ 57.8 ล้านไร่

ไฟป่า เผาพื้นที่ป่าเฉลี่ยเกือบ 800 ล้านไร่ต่อปี

ในบรรดาปัจจัยที่ปรากฏ ไฟป่าเป็นปัญหาที่มีพื้นที่สร้างผลกระทบมากที่สุด โดยข้อมูลระหว่างปี 2007 – 2019 พบว่าพื้นที่ป่าทั่วโลกได้รับผลกระทบจากไฟป่าเฉลี่ย 127 ล้านเฮกตาร์ต่อปี หรือประมาณ 794 ล้านไร่ หรือคิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของพื้นที่บนบกทั้งหมดที่ได้รับผลกระทบจากไฟ ซึ่งมีค่าเฉลี่ยประมาณ 261 ล้านเฮกตาร์ต่อปี หรือ 1,631.25 ล้านไร่

แอฟริกาเป็นภูมิภาคที่มีพื้นที่ป่าได้รับผลกระทบจากไฟมากที่สุด คิดเป็นประมาณ 60 เปอร์เซ็นต์ ของพื้นที่ป่าที่ได้รับผลกระทบทั่วโลก ส่วนข้อมูลปี 2019 พบว่าพื้นที่ป่าในเขตกึ่งเขตร้อน มีสัดส่วนพื้นที่ได้รับผลกระทบสูงถึงประมาณ 79 เปอร์เซ็นต์

ในช่วงเวลาที่ศึกษา ปี 2015 เป็นปีที่มีพื้นที่ป่าถูกไฟไหม้มากที่สุดประมาณ 149 ล้านเฮกตาร์ หรือราว 931 ล้านไร่

นอกจากความเสียหายที่พบบนพื้นดินแล้ว ไฟป่ายังทำลายพืชพื้นล่าง แหล่งอาหารและที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า รวมถึงเปลี่ยนแปลงคุณสมบัติของดินและวงจรธาตุอาหารในระบบนิเวศ

นอกจากนี้ การเผาไหม้ต้นไม้และอินทรียวัตถุยังปล่อยก๊าซเรือนกระจกและฝุ่นละอองสู่บรรยากาศ ขณะที่ป่าที่ถูกไฟไหม้ซ้ำๆ อาจฟื้นตัวได้ยากขึ้น เพราะต้นไม้และพืชพรรณที่ช่วยฟื้นฟูพื้นที่ถูกทำลายไป

รายงานยังยกตัวอย่างเหตุการณ์ไฟป่าครั้งใหญ่ในปี 2023 ซึ่งเกิดขึ้นในหลายประเทศ เช่น แคนาดาที่มีพื้นที่ป่าถูกไฟไหม้ถึง 14.6 ล้านเฮกตาร์ หรือประมาณ 91.25 ล้านไร่ เป็นสถิติสูงสุดของประเทศในปีนั้น และทำให้ประชาชนมากกว่า 232,000 คนต้องอพยพ ส่วนชิลีมีพื้นที่ป่าได้รับผลกระทบประมาณ 288,000 เฮกตาร์ หรือ 1.8 ล้านไร่ มากกว่าค่าเฉลี่ยในช่วงปี 2000 – 2020 ถึง 10 เท่า และมีผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ไฟป่า 131 คน

อย่างไรก็ตาม ไฟไม่ได้เป็นสิ่งเลวร้ายต่อระบบนิเวศในทุกกรณี เพราะป่าบางประเภทต้องอาศัยไฟตามธรรมชาติในระดับหนึ่งเพื่อช่วยให้เมล็ดพืชงอกและหมุนเวียนธาตุอาหาร ส่วนประเด็นที่ต้องให้คสามสำคัญเป็นเรื่องความถี่หรือความรุนแรงมากเกินกว่าที่ระบบนิเวศจะฟื้นตัวได้ รวมถึงไฟที่เกิดจากกิจกรรมของมนุษย์และควบคุมไม่อยู่

ความเสื่อมโทรม

ภัยคุกคามอีกประเภทหนึ่งที่อาจมองเห็นได้ยากกว่าไฟป่าหรือการระบาดของแมลง คือความเสื่อมโทรมของป่า  ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อป่าสูญเสียคุณภาพและความสามารถในการทำหน้าที่ทางระบบนิเวศ แม้พื้นที่นั้นจะยังมีต้นไม้ปกคลุมอยู่ก็ตาม

ตัวอย่างเช่น ป่าที่ถูกตัดไม้บางส่วนจนเรือนยอดเปิดโล่ง ป่าที่สูญเสียต้นไม้ขนาดใหญ่และความหลากหลายทางชีวภาพ หรือพื้นที่ที่ดินถูกกัดเซาะจนไม่สามารถรองรับการเติบโตของพืชพรรณได้เหมือนเดิม

ข้อมูลจากการสำรวจพบว่า แม้จะมี 214 ประเทศและพื้นที่ส่งข้อมูลเกี่ยวกับนิยามความเสื่อมโทรมของป่า แต่มีเพียง 59 ประเทศและพื้นที่ที่มีนิยามระดับชาติอย่างเป็นทางการ คิดเป็นพื้นที่ป่าประมาณ 37 เปอร์เซ็นต์ ของโลก

สาเหตุที่ยังไม่มีมาตรฐานเดียวกัน เพราะแต่ละประเทศใช้เกณฑ์ประเมินแตกต่างกัน บางแห่งพิจารณาจากการลดลงของพื้นที่เรือนยอดและปริมาณมวลชีวภาพ บางแห่งใช้ความหลากหลายทางชีวภาพ ปริมาณคาร์บอน หรือความสามารถในการให้บริการทางระบบนิเวศเป็นตัวชี้วัด

จากการวิเคราะห์นิยาม 74 ชุดที่ประเทศต่างๆ พบว่า 50 ชุดกล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างป่าหรือการลดลงของเรือนยอด ขณะที่ 33 ชุดใช้การลดลงของคาร์บอนและมวลชีวภาพเป็นเกณฑ์

หมายความว่า การประเมินสุขภาพป่า นอกจากการสำรวจปริมาณพื้นที่ที่เหลืออยู่แล้วยังต้องดูด้วยว่าป่ายังสามารถเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า กักเก็บคาร์บอน รักษาความชุ่มชื้น และทำหน้าที่อื่นๆ ทางระบบนิเวศได้ดีเหมือนเดิมหรือไม่

ภัยคุกคามที่เกิดขึ้นต่อเนื่อง ทำให้ป่าฟื้นตัวได้ยาก

จากปัจจัยที่เกิดขึ้นทั้ง 5 ประเภท จะเห็นว่าปัจจัยรบกวนป่าไม่ได้เกิดขึ้นด้วยสาเหตุใดเพียงด้านเดียว บางครั้งปัจจัยหนึ่งยังส่งผลให้เกิดอีกปัจจัย เป็นปฏิกิริยาต่อเนื่องและเพิ่มความรุนแรงให้กันและกันได้

ภัยแล้งอาจทำให้ต้นไม้อ่อนแอและถูกแมลงเข้าทำลายได้ง่ายขึ้น พายุอาจทำให้ต้นไม้หักโค่นจนเกิดเชื้อเพลิงสะสมในป่า ขณะที่ไฟป่ารุนแรงอาจทำลายแหล่งอาหารและที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า รวมถึงทำให้ป่าสูญเสียความสามารถในการฟื้นตัว

ซึ่งจากข้อมูลทั้งหมด หากสามารถนำไปสู่การเตรียมรับมือกับความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นกับผืนป่า โดยเฉพาะการวางแผนเฝ้าระวังในพื้นที่เสี่ยง แต่ละพื้นที่อาจต้องใช้วิธีติดตามแตกต่างกัน เช่น พื้นที่ที่พบการระบาดของแมลงบ่อยควรมีการสำรวจสุขภาพต้นไม้และติดตามการแพร่กระจายของแมลง ขณะที่พื้นที่เสี่ยงภัยแล้งและไฟป่าจำเป็นต้องติดตามสภาพอากาศ ปริมาณเชื้อเพลิงสะสม และเตรียมระบบแจ้งเตือนล่วงหน้า

อีกเรื่องที่สำคัญคือการตรวจพบความเสียหายตั้งแต่ระยะแรก เพราะปัญหาบางอย่างอาจยังไม่แสดงอาการให้เห็นชัดเจนจากภาพถ่ายดาวเทียม การมีข้อมูลภาคสนามควบคู่กับเทคโนโลยีสำรวจระยะไกลจึงช่วยให้เจ้าหน้าที่เห็นความเปลี่ยนแปลงของป่าได้ละเอียดขึ้น รวมถึงติดตามได้ว่าพื้นที่ที่เคยเกิดไฟป่า การระบาดของโรค หรือการทำลายจากสภาพอากาศ กำลังฟื้นตัวหรือมีความเสียหายเพิ่มขึ้น

ขณะเดียวกัน ข้อมูลย้อนหลังยังช่วยให้แต่ละประเทศประเมินแนวโน้มความเสี่ยงและจัดสรรงบประมาณได้ตรงจุดมากขึ้น ทั้งการเตรียมกำลังเจ้าหน้าที่ อุปกรณ์ดับไฟป่า ระบบตรวจสอบโรคและแมลง ไปจนถึงการฟื้นฟูพื้นที่ป่าที่เสียหาย โดยเฉพาะพื้นที่ที่ต้องเผชิญภัยคุกคามหลายประเภทพร้อมกัน 

เพราะความเสียหายที่เกิดขึ้นในวันนี้อาจไม่ได้จบลงเมื่อไฟดับหรือแมลงหยุดระบาด หากยังมีปัจจัยอื่นรอซ้ำเติมอยู่ในช่วงที่ป่ากำลังฟื้นตัว

อ้างอิงจาก Global Forest Resources Assessment 2025 : Disturbances