เปิดระบบเตือนภัยยูเนสโก ก่อนพื้นที่ธรรมชาติถูกถอดจากบัญชีมรดกโลก

การที่พื้นที่ทางธรรมชาติได้รับประกาศเป็น ‘มรดกโลก’ ถือเป็นการยอมรับว่าพื้นที่แห่งนั้นมีคุณค่าโดดเด่นเป็นสากล (Outstanding Universal Value: OUV) ไม่ว่าจะเป็นความหลากหลายทางชีวภาพ ระบบนิเวศที่หาพื้นที่อื่นมาทดแทนได้ยาก หรือเป็นแหล่งอาศัยสำคัญของสัตว์ป่าและพืชพันธุ์ที่มีความสำคัญต่อโลก

แต่การได้รับสถานะจากยูเนสโกไม่ได้หมายความว่าพื้นที่ดังกล่าวจะได้รับการคุ้มครองตลอดไปโดยอัตโนมัติ เพราะภายใต้อนุสัญญาคุ้มครองมรดกโลก ค.ศ. 1972 ประเทศที่ได้รับการขึ้นทะเบียนมีหน้าที่ดูแลรักษาคุณค่าเหล่านั้นให้คงอยู่ 

หากวันหนึ่งผืนป่าถูกบุกรุก สัตว์ป่าลดจำนวนลงอย่างรุนแรง ระบบนิเวศเสื่อมโทรม หรือมีโครงการพัฒนาที่ทำลายคุณค่าของพื้นที่ ประเทศเจ้าของพื้นที่อาจต้องเผชิญกับมาตรการตรวจสอบจากคณะกรรมการมรดกโลก

และถ้าปล่อยให้ความเสียหายดำเนินต่อไปจนพื้นที่สูญเสียคุณค่าที่เคยทำให้ได้รับการประกาศเป็นมรดกโลก ก็มีโอกาสถูกถอดชื่อออกจากบัญชีได้จริง

กรณีนี้เคยเกิดขึ้นแล้วกับเขตอนุรักษ์พันธุ์สัตว์ป่าอาหรับออริกซ์ (Arabian Oryx Sanctuary) ในประเทศโอมาน ซึ่งกลายเป็นพื้นที่ธรรมชาติแห่งแรกที่ถูกถอดออกจากบัญชีมรดกโลกในปี 2007

นั่นก็หมายความว่า ยูเนสโกไม่ได้มอบเพียงสถานะ ‘มรดกโลก’ อันทรงเกียรติให้กับพื้นที่ธรรมชาติเพียงอย่างเดียว แต่ยังมีกลไกติดตามตรวจสอบว่าประเทศเจ้าของพื้นที่สามารถรักษาสิ่งที่ได้รับการยอมรับจากประชาคมโลกเอาไว้ได้จริงหรือไม่

แล้วระบบเตือนภัยของยูเนสโกทำงานอย่างไร ? – ปัจจุบันยูเนสโกมีมาตรการหลายระดับที่ทำหน้าที่คล้ายระบบเตือนภัย โดยอาศัยข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ รายงานสถานภาพการอนุรักษ์ และการตรวจสอบจากผู้เชี่ยวชาญ

1. การติดตามและตรวจสอบสถานภาพ

หลังจากได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกแล้ว พื้นที่จะต้องได้รับการติดตามสถานภาพการอนุรักษ์อย่างต่อเนื่อง โดยประเทศเจ้าของพื้นที่มีหน้าที่รายงานความคืบหน้าและปัญหาที่เกิดขึ้น ขณะที่ศูนย์มรดกโลกและองค์กรที่ปรึกษาอย่าง IUCN (International Union for Conservation of Nature) จะเข้ามามีบทบาทในการประเมินสถานการณ์ โดยเฉพาะเมื่อพบภัยคุกคามต่อคุณค่าของพื้นที่

หากมีปัญหาที่น่ากังวล คณะกรรมการมรดกโลกสามารถขอรายงานเพิ่มเติม ส่งคณะผู้เชี่ยวชาญเข้าไปตรวจสอบ หรือกำหนดให้ประเทศเจ้าของพื้นที่ดำเนินมาตรการแก้ไขตามกรอบเวลาที่กำหนดได้

ขั้นตอนนี้เป็นการติดตามตรวจสอบเมื่อมีข้อกังวลเกี่ยวกับสถานภาพของแหล่งมรดกโลก

2. บัญชีมรดกโลกในภาวะอันตราย 

นี่คือมาตรการที่หลายคนอาจเปรียบเทียบกับการได้รับใบเหลือง เพราะเป็นการส่งสัญญาณอย่างเป็นทางการว่าพื้นที่มรดกโลกกำลังเผชิญภัยคุกคามร้ายแรง และจำเป็นต้องได้รับการแก้ไข

อย่างไรก็ตาม ในทางกฎหมายบัญชีนี้ไม่ได้เป็นการลงโทษประเทศเจ้าของพื้นที่ แต่เป็นกลไกที่ช่วยระดมความร่วมมือจากนานาชาติ ทั้งด้านเงินทุน ความช่วยเหลือทางเทคนิค และผู้เชี่ยวชาญ เพื่อรักษาคุณค่าของพื้นที่เอาไว้

โดยทางยูเนสโกแบ่งภัยคุกคามที่ใช้พิจารณาออกเป็น 2 ลักษณะ ได้แก่

Ascertained Danger (อันตรายที่เกิดขึ้นอย่างชัดเจน) เป็นภัยคุกคามที่มีหลักฐานยืนยันและกำลังเกิดขึ้นหรือมีแนวโน้มจะเกิดขึ้นในเวลาอันใกล้ เช่น ประชากรสัตว์ป่าที่มีความสำคัญต่อพื้นที่ลดลงอย่างรุนแรงจากการลักลอบล่า การทำเหมืองและตัดไม้ที่ทำลายระบบนิเวศ หรือมลพิษที่สร้างความเสียหายต่อคุณค่าทางธรรมชาติ

Potential Danger (อันตรายที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้น) เป็นภัยคุกคามขนาดใหญ่ที่อาจสร้างความเสียหายในอนาคต เช่น โครงการก่อสร้างถนน เขื่อน หรือโครงสร้างพื้นฐานที่กระทบพื้นที่ การเปลี่ยนแปลงสถานะทางกฎหมายที่ทำให้การคุ้มครองอ่อนแอลง รวมถึงแผนบริหารจัดการที่ไม่มีประสิทธิภาพหรือไม่ได้ถูกนำไปใช้จริง

กล่าวคือ ยูเนสโกไม่ได้รอให้ป่าถูกทำลายหรือสัตว์ป่าสูญพันธุ์ไปก่อนจึงค่อยแจ้งเตือน แต่สามารถดำเนินการได้ตั้งแต่พบว่ามีความเสี่ยงร้ายแรงที่อาจทำให้คุณค่าของพื้นที่เสียหาย

3. การพิจารณาถอดถอนออกจากบัญชีมรดกโลก

นี่คือมาตรการขั้นรุนแรงที่สุด และเป็นสิ่งที่หลายประเทศไม่ต้องการให้เกิดขึ้น

ตามแนวทางปฏิบัติของอนุสัญญามรดกโลก หากพื้นที่สูญเสียคุณลักษณะที่ทำให้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก คณะกรรมการมรดกโลกสามารถพิจารณาถอดพื้นที่นั้นออกจากทั้งบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายและบัญชีมรดกโลกได้

จุดสำคัญคือ การถูกขึ้นบัญชีภาวะอันตรายไม่ได้หมายความว่าจะถูกถอดถอนโดยอัตโนมัติ ประเทศเจ้าของพื้นที่ยังมีโอกาสแก้ไขสถานการณ์ และหลายแห่งก็สามารถกลับมามีสถานภาพการอนุรักษ์ที่ดีขึ้นได้

ตัวอย่างพื้นที่ที่เคยถูกเตือน และสามารถฟื้นฟูกลับมาได้

การถูกขึ้นบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายไม่ได้หมายถึงจุดจบของพื้นที่ธรรมชาติ เพราะมีหลายแห่งที่ใช้โอกาสนี้ปรับปรุงระบบบริหารจัดการ จัดการภัยคุกคาม และฟื้นฟูระบบนิเวศจนสามารถออกจากบัญชีดังกล่าวได้ เช่น แหล่งมรดกโลกต่างๆ ดังต่อไปนี้

ป่าฝน Atsinanana ประเทศมาดากัสการ์

ป่าฝน Atsinanana ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี 2007 ด้วยความสำคัญด้านความหลากหลายทางชีวภาพ โดยเป็นแหล่งอาศัยของสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นจำนวนมาก รวมถึงลีเมอร์ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีชื่อเสียงของมาดากัสการ์

แต่เพียง 3 ปีหลังได้รับสถานะ ก็ถูกขึ้นบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตราย (ปี 2010) เนื่องจากปัญหาการตัดไม้ผิดกฎหมาย การลักลอบค้าพันธุ์ไม้มีค่า และการสูญเสียพื้นที่ป่าที่ส่งผลกระทบต่อสัตว์ป่า

หลังจากได้รับการเตือน รัฐบาลมาดากัสการ์ร่วมกับยูเนสโกและประชาคมนานาชาติได้จัดทำแผนปฏิบัติการเพื่อแก้ไขปัญหา โดยมีทั้งการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการป่า ควบคุมการตัดไม้ ใช้ภาพถ่ายดาวเทียมติดตามการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่า และเพิ่มการลาดตระเวนในพื้นที่

ผลลัพธ์ที่รายงานโดยยูเนสโกในปี 2025 ระบุว่า พื้นที่ป่าที่เคยสูญเสียไปได้รับการฟื้นฟูกลับมาแล้ว 63 เปอร์เซ็นต์ การตัดไม้และการค้าพันธุ์ไม้ผิดกฎหมายหยุดลง และการลักลอบล่าลีเมอร์ลดลงจนอยู่ในระดับต่ำที่สุดในรอบ 10 ปี

คณะกรรมการมรดกโลกจึงตัดสินใจถอดป่าฝน Atsinanana ออกจากบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายในเดือนกรกฎาคม 2025

อุทยานแห่งชาติ Niokolo-Koba ประเทศเซเนกัล

อุทยานแห่งชาติ Niokolo-Koba เป็นพื้นที่ธรรมชาติที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อสัตว์ป่าในแอฟริกาตะวันตก ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกตั้งแต่ปี 1981 และเป็นบ้านของสัตว์ป่าหลากหลายชนิด ทั้งสิงโต ชิมแปนซี เสือดาว ช้าง และแอนทิโลป 

แต่ปัญหาการลดลงของสัตว์ป่า การลักลอบล่าสัตว์ การทำเหมืองหินบะซอลต์ และกิจกรรมของมนุษย์ที่ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ทำให้พื้นที่แห่งนี้ถูกขึ้นบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายในปี 2007

หลังจากนั้นรัฐบาลเซเนกัลได้ดำเนินแผนฟื้นฟูร่วมกับยูเนสโกและองค์กรนานาชาติ โดยเพิ่มการติดตามประชากรสัตว์ป่า จัดสรรทรัพยากรสำหรับลาดตระเวนและปราบปรามการล่าสัตว์ผิดกฎหมาย ควบคุมการทำเหมืองทองคำผิดกฎหมาย และจัดระบบการเคลื่อนย้ายปศุสัตว์เพื่อลดผลกระทบต่อพื้นที่ธรรมชาติ

นอกจากนี้ ยังจัดตั้งระบบควบคุมมลพิษจากเหมือง พร้อมอุปกรณ์ตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำและดิน รวมถึงดำเนินมาตรการควบคุมพืชต่างถิ่นรุกราน 

ในเดือนกรกฎาคม 2024 คณะกรรมการมรดกโลกจึงมีมติถอดอุทยานแห่งชาติ Niokolo-Koba ออกจากบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตราย หลังพบว่าการอนุรักษ์มีความคืบหน้าอย่างชัดเจน

อุทยานแห่งชาติ Salonga ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก

Salonga เป็นพื้นที่ป่าฝนเขตร้อนขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของแอฟริกา และเป็นแหล่งอาศัยสำคัญของสัตว์ป่าหายากอย่างโบโนโบ ช้างป่า และนกยูง แต่ถูกขึ้นบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายตั้งแต่ปี 1999 จากปัญหาความขัดแย้ง การลักลอบล่าสัตว์ และการบุกรุกพื้นที่

หนึ่งในประเด็นสำคัญที่ได้รับการแก้ไขคือ สัมปทานน้ำมันที่ทับซ้อนกับพื้นที่อุทยาน ซึ่งทางการยืนยันว่าไม่มีผลบังคับใช้และจะไม่นำพื้นที่ดังกล่าวกลับไปเปิดประมูลในอนาคต พร้อมกับปรับปรุงระบบบริหารจัดการอุทยานและเพิ่มมาตรการต่อต้านการล่าสัตว์ผิดกฎหมาย

ข้อมูลจากการติดตามสัตว์ป่าพบว่า ประชากรโบโนโบในพื้นที่ยังคงมีเสถียรภาพ ขณะที่ประชากรช้างป่าเริ่มฟื้นตัวอย่างช้าๆ

ในปี 2021 คณะกรรมการมรดกโลกจึงมีมติถอด Salonga ออกจากบัญชีภาวะอันตราย

ตัวอย่างพื้นที่ที่ยังแก้ปัญหาไม่สำเร็จ และต้องอยู่ในบัญชีภาวะอันตรายต่อไป

ในอีกด้านหนึ่ง มีพื้นที่ธรรมชาติที่ได้รับการเตือนมานานหลายปี แต่ยังไม่สามารถจัดการภัยคุกคามได้อย่างเพียงพอ บางแห่งต้องอยู่ในบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายต่อเนื่องหลายสิบปี

มรดกโลกป่าฝนเขตร้อนแห่งสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย

พื้นที่มรดกโลก Tropical Rainforest Heritage of Sumatra ได้รับการขึ้นทะเบียนในปี 2004 ครอบคลุมอุทยานแห่งชาติ 3 แห่ง รวมพื้นที่ประมาณ 2.59 ล้านเฮกตาร์ มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการอนุรักษ์สัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ เช่น เสือสุมาตรา แรดสุมาตรา ช้างสุมาตรา และอุรังอุตังสุมาตรา ซึ่งต้องอาศัยผืนป่าขนาดใหญ่เพื่อดำรงชีวิต

แต่เพียง 7 ปีหลังได้รับการประกาศเป็นมรดกโลก พื้นที่ก็ถูกขึ้นบัญชีภาวะอันตราย (ปี 2011) จากภัยคุกคามหลายด้าน ทั้งการสร้างถนน การบุกรุกพื้นที่เพื่อเกษตรกรรม การตัดไม้ผิดกฎหมาย การลักลอบล่าสัตว์ และปัญหาการบริหารจัดการภาครัฐ

ประเด็นสำคัญ คือ ถนนที่ตัดผ่านหรือใกล้ผืนป่าสามารถเปิดทางให้เกิดกิจกรรมอื่นตามมา ทั้งการตัดไม้ การขยายพื้นที่เกษตรกรรม และการล่าสัตว์ป่า นอกจากนี้ยังทำให้พื้นที่ป่าที่เคยเชื่อมต่อกันถูกแบ่งแยกออกจากกัน จนกระทบต่อการเคลื่อนที่ของสัตว์ป่า

แม้อินโดนีเซียจะมีความคืบหน้าในการปราบปรามการลักลอบล่าสัตว์และวางแผนฟื้นฟูระบบนิเวศ แต่ปัญหาการบุกรุกและโครงการพัฒนาถนนยังเป็นข้อกังวลของคณะกรรมการมรดกโลก

ในปี 2026 สถานะของป่าฝนก็ยังคงอยู่ในบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตราย นับเป็นเวลามากกว่า 15 ปีแล้วที่ต้องอยู่ภายใต้การติดตามอย่างใกล้ชิด

East Rennell หมู่เกาะโซโลมอน

East Rennell เป็นส่วนหนึ่งของเกาะ Rennell ซึ่งเป็นเกาะปะการังยกตัวที่ใหญ่ที่สุดในโลก และเป็นแหล่งธรรมชาติที่มีความสำคัญด้านวิวัฒนาการของระบบนิเวศบนเกาะ ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี 1998 

แต่ในปี 2013 พื้นที่ดังกล่าวถูกขึ้นบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตราย เนื่องจากการทำไม้เชิงพาณิชย์ขนาดใหญ่และกิจกรรมเหมืองแร่บอกไซต์ในพื้นที่ West Rennell ซึ่งอยู่ติดกับเขตมรดกโลก รวมถึงการใช้ทรัพยากรธรรมชาติภายในพื้นที่อย่างไม่ยั่งยืน และปัญหาชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกราน

อีกประเด็นที่น่ากังวลคือ ผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้นทำให้ทะเลสาบ Tegano หนึ่งในระบบนิเวศสำคัญของพื้นที่มีระดับความเค็มเพิ่มขึ้น ส่งผลต่อพืชพรรณในพื้นที่ลุ่มต่ำ และกระทบต่อการเพาะปลูกเผือกและมะพร้าว ซึ่งเป็นอาหารสำคัญของชุมชนท้องถิ่น

แม้ภัยคุกคามบางอย่างจากเหมืองและการประมงเชิงพาณิชย์จะคลี่คลายลง แต่ปัญหาการทำไม้ในพื้นที่ข้างเคียง การจัดการทรัพยากร และการขาดเครื่องมือทางกฎหมายที่เข้มแข็งยังเป็นข้อกังวล

ในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกปี 2026 ยูเนสโกยังคงมีมติให้ East Rennell อยู่ในบัญชีภาวะอันตรายต่อไป พร้อมขยายกรอบเวลาการดำเนินมาตรการแก้ไขไปจนถึงสิ้นปี 2028 และขอให้มีการตรวจสอบความคืบหน้าเพิ่มเติม

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่า ต่อให้พื้นที่ธรรมชาติยังมีความสมบูรณ์อยู่มาก แต่ภัยคุกคามจากกิจกรรมที่เกิดขึ้นรอบเขตมรดกโลกก็สามารถส่งผลกระทบต่อคุณค่าของพื้นที่ได้เช่นกัน

เมื่อพื้นที่ธรรมชาติกำลังเสี่ยงสูญเสียสถานะมรดกโลก จากตัวอย่างทั้งหมดจะเห็นว่า การรักษาสถานะมรดกโลกไม่ได้ขึ้นอยู่กับการมีเขตอนุรักษ์หรือกฎหมายคุ้มครองเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีระบบจัดการภัยคุกคามที่เกิดขึ้นจริง ทั้งภายในและภายนอกพื้นที่

ท้ายที่สุด การเป็นมรดกโลกไม่ใช่รางวัลที่ได้รับแล้วจะเก็บไว้ได้ตลอดไป

สถานะมรดกโลกเป็นการยอมรับว่าพื้นที่แห่งหนึ่งมีคุณค่ามากพอที่จะเป็นมรดกร่วมกันของมนุษยชาติ และประเทศที่ได้รับสถานะนั้นก็มีหน้าที่ดูแลรักษาคุณค่าดังกล่าวให้คงอยู่ต่อไป

และหากพื้นที่ธรรมชาติสูญเสียความสมบูรณ์ สัตว์ป่าหายไป หรือระบบนิเวศถูกทำลายจนไม่อาจฟื้นกลับมาได้ง่ายๆ สิ่งที่สูญเสียไปอาจมีค่ามากกว่าสถานะบนบัญชีของยูเนสโก และบางครั้งก็ไม่มีพื้นที่อื่นบนโลกมาทดแทนได้อีกแล้ว

• World Heritage in Danger
• Update of the List of World Heritage in Danger (Retained Properties)
• Niokolo-Koba National Park in Senegal removed from the List of World Heritage in Danger
• Three sites on the African continent removed from the List of World Heritage in Danger
• Salonga National Park (Democratic Republic of the Congo) removed from the List of World Heritage in Danger
• East Rennell (Solomon Islands)
• Oman’s Arabian Oryx Sanctuary : first site ever to be deleted from UNESCO’s World Heritage List