หลังจากประเทศไทยใช้มาตรการห้ามส่งออกไม้พะยูงมานานนับทศวรรษ วันนี้ข้อจำกัดดังกล่าวกำลังกลับมาเป็นประเด็นที่ถูกหยิบยกขึ้นอีกครั้ง เมื่อมีข้อเสนอให้ทบทวนมาตรการห้ามส่งออก เพื่อเปิดโอกาสให้ไม้พะยูงจากสวนป่าและแหล่งปลูกที่ถูกต้องตามกฎหมายสามารถเข้าสู่ตลาดต่างประเทศได้
ข้อเสนอนี้ทำให้เกิดการถกเถียงถึงความเหมาะสมของการปลดล็อก โดยเฉพาะข้อสงสัยว่า ประเทศไทยมีไม้พะยูงจากสวนป่ามากเพียงพอแล้วหรือยัง และมีระบบตรวจสอบแหล่งที่มาที่รัดกุมแค่ไหน
เพราะหากเปิดตลาดส่งออกโดยที่ยังควบคุมไม่ได้ อาจมีความเสี่ยงที่ไม้จากป่าธรรมชาติจะถูกนำมาสวมสิทธิ์เป็นไม้ปลูกเพื่อเข้าสู่ตลาดการค้าอีกครั้ง
โดยประเด็นดังกล่าวได้รับความสนใจมากขึ้นในช่วงต้นเดือนพฤศจิกายน หลังสำนักข่าววาฬนิวส์ WhaleNews นำเสนอข่าวการลาออกของ ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์ จากตำแหน่งกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการนโยบายป่าไม้แห่งชาติ (คปช.) และให้เหตุผลว่า ไม่เห็นด้วยกับการผลักดันให้ทบทวนข้อห้ามส่งออกไม้พะยูง และไม่ต้องการเป็น ‘ตรายาง’ รับรองมติของที่ประชุม ทั้งที่ยังมีข้อกังวลเกี่ยวกับผลกระทบต่อป่าธรรมชาติ
ย้อนกลับไปในช่วงปี 2555 – 2556 การลักลอบตัดไม้พะยูงเกิดขึ้นอย่างรุนแรงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะพื้นที่ป่าใกล้แนวชายแดนไทย–กัมพูชา ทั้งในศรีสะเกษ อุบลราชธานี และสุรินทร์
กลุ่มผู้ลักลอบตัดไม้เข้าไปในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าและพื้นที่ป่าอนุรักษ์ เพื่อตัดต้นพะยูงที่มีอายุมาก ก่อนลำเลียงออกจากป่าไปยังเครือข่ายรับซื้อ
ตัวอย่างหนึ่ง เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 25 มีนาคม 2555 ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าพนมดงรัก เจ้าหน้าที่จับกุมชาวกัมพูชาได้ 40 คน จากกลุ่มที่มีมากกว่า 100 คน พร้อมยึดไม้พะยูง 109 ท่อน ปริมาตร 1.84 ลูกบาศก์เมตร
ข้อมูลการสอบสวนในเวลานั้นยังกล่าวถึงนายทุนผู้สั่งซื้อและเส้นทางลำเลียงไม้ผ่านประเทศเพื่อนบ้านเพื่อส่งต่อไปยังตลาดต่างประเทศ มีตัวเลขคดีในพื้นที่ก็เพิ่มต่อเนื่อง
เฉพาะพื้นที่รับผิดชอบของสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 9 ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2555 ถึงสิงหาคม 2556 มีการจับกุมคดีเกี่ยวกับไม้พะยูง 761 คดี มีผู้ต้องหาชาวไทยและกัมพูชารวม 567 คน และยึดไม้ได้มากกว่า 8,000 ท่อน
แม้เป็นเพียงสถิติเฉพาะพื้นที่ (ไม่ใช่ยอดรวมทั่วประเทศ) แต่ฉายภาพให้เห็นว่าการลักลอบตัดไม้ในช่วงนั้นมีความรุนแรงไม่น้อย
ขณะที่ CITES รายงานว่า ในปี 2555 ไม้พะยูงจากไทยในตลาดจีนมีราคาสูงถึงประมาณ 50,000 ดอลลาร์สหรัฐต่อลูกบาศก์เมตร ซึ่งเป็นตัวเลขที่แสดงให้เห็นแรงจูงใจทางเศรษฐกิจมหาศาลของการลักลอบค้าไม้ชนิดนี้
ส่วนข้อมูลจากกรมการค้าต่างประเทศของไทยพบว่า การลักลอบตัดไม้หวงห้าม โดยเฉพาะไม้พะยูงเพื่อส่งออกไปต่างประเทศมีจำนวนมาก และเมื่อไม้สามารถส่งไปถึงตลาดต่างประเทศได้ มูลค่าอาจเพิ่มขึ้นถึงประมาณ 10 เท่าจากมูลค่าในประเทศ
สาเหตุสำคัญมาจากความต้องการไม้เนื้อแข็งมีค่าในตลาดต่างประเทศ โดยเฉพาะประเทศจีน ซึ่งนำไม้หลายชนิดไปทำเฟอร์นิเจอร์หรูและงานแกะสลัก ‘ไม้พะยูงสยาม’ หรือ Siamese rosewood มีสีและลวดลายของเนื้อไม้เป็นเอกลักษณ์ จึงเป็นที่ต้องการและมีราคาสูงในตลาดจีน
พอไม้มีมูลค่าสูง ต้นพะยูงในป่าธรรมชาติที่ต้องใช้เวลาเติบโตมานานหลายสิบปีจึงตกเป็นเป้าหมายของขบวนการค้าไม้ ทั้งการลักลอบตัดไม้ยังเกี่ยวข้องกับเครือข่ายขนส่งข้ามพรมแดน ซึ่งทำให้การตรวจสอบแหล่งที่มาของไม้และการติดตามผู้รับซื้อทำได้ยาก
ในปี 2556 ประเทศไทยจึงร่วมผลักดันให้ไม้พะยูงสยามอยู่ในบัญชีหมายเลข 2 ของอนุสัญญา CITES โดยมาตรการมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 12 มิถุนายน 2556 โดยการขึ้นบัญชีกำหนดให้การค้าระหว่างประเทศต้องผ่านระบบใบอนุญาตและการควบคุม เพื่อให้มั่นใจว่าการค้านั้นไม่ส่งผลกระทบต่อการอยู่รอดของชนิดพันธุ์
ขณะเดียวกันยังจัดทำมาตรการภายในประเทศ โดยกำหนดให้ไม้พะยูงเป็น ‘สินค้าต้องห้ามส่งออก’ เพื่อปิดช่องทางการค้าไม้ที่อาจมาจากการลักลอบตัดในป่าธรรมชาติ
อย่างไรก็ดี ข้อห้ามดังกล่าวเคยถูกนำมาทบทวนแล้วในปี 2565 เมื่อกรมป่าไม้หารือร่วมกับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช เกี่ยวกับการทบทวนมาตรการนำเข้าและส่งออกไม้พะยูง
แต่เวลานั้นทั้งสองหน่วยงานเห็นควรให้ชะลอเรื่องไว้ก่อน เนื่องจากไม้พะยูงจากสวนป่ายังมีปริมาณไม่มากพอ และยังมีความเสี่ยงจากการลักลอบตัดไม้ในป่าธรรมชาติ เว้นเสียว่าหากในอนาคตมีไม้ปลูกเพียงพอจึงค่อยนำกลับมาพิจารณาใหม่ กระทั่งเกิดการประชุมคณะกรรมการนโยบายป่าไม้แห่งชาติขึ้น
ต่อกรณีที่ ดร.อนรรฆ ได้ลาออกจากตำแหน่งคปช. เจ้าตัวได้เปิดเผยถึงข้อกังวลเรื่องความพร้อมและระบบตรวจสอบแหล่งที่มา โดยระบุว่าไม้พะยูงต้องใช้เวลาประมาณ 40 – 50 ปี จึงจะได้แก่นไม้ที่สมบูรณ์สำหรับนำไปทำเฟอร์นิเจอร์
พร้อมตั้งคำถามว่า ประเทศไทยมีไม้จากสวนป่ามากพอรองรับการส่งออกแล้วจริงหรือ หากเปิดตลาดในช่วงที่ยังมีความต้องการไม้สูง อาจทำให้ไม้จากป่าธรรมชาติถูกนำมาสวมสิทธิ์เป็นไม้ปลูกได้
รวมถึงประเด็นที่ว่า การผลักดันปลดล็อกอาจเกี่ยวข้องกับการนำไม้พะยูงของกลางที่หน่วยงานรัฐยึดไว้จำนวนมากออกมาจำหน่ายหรือไม่
อดีตกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการนโยบายป่าไม้แห่งชาติ ยืนยันว่าไม่ได้คัดค้านการสร้างรายได้ให้เกษตรกรหรือการใช้ประโยชน์จากไม้เศรษฐกิจ โดยยกตัวอย่างไม้สักที่สามารถผ่อนมาตรการลงได้ เพราะมีการปลูกทดแทนและมีความพร้อมมากกว่า ส่วนไม้พะยูงยังมีข้อจำกัดทั้งเรื่องระยะเวลาการเติบโต ปริมาณผลผลิต และการควบคุมแหล่งที่มา จึงเห็นว่ายังไม่ควรรีบเปิดทางให้ส่งออก
ด้านหนึ่ง สำนักข่าววาฬนิวส์ WhaleNews ให้ข้อมูลเพิ่มเติมจากอธิบดีกรมป่าไม้ ชี้แจงว่าองค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (อ.อ.ป.) ได้รับข้อเสนอจากสมาคมพ่อค้าไม้ เนื่องจากผู้ที่ปลูกไม้พะยูงในสวนป่าไม่สามารถส่งออกได้ ขณะที่ตลาดภายในประเทศมีความต้องการไม่มากและให้ราคาต่ำ ทำให้ผู้ปลูกไม่สามารถใช้ประโยชน์จากไม้ที่ปลูกไว้ได้เต็มที่
อีกทั้ง อ.อ.ป. มีการปลูกไม้พะยูงในรูปแบบสวนป่าเศรษฐกิจ จึงต้องการเปิดช่องทางให้ไม้ที่ปลูกอย่างถูกกฎหมายสามารถจำหน่ายในตลาดต่างประเทศได้
โดยข้อเสนอที่หารือกันไม่ได้เปิดให้ส่งออกไม้พะยูงจากทุกแหล่งที่มา แต่จำกัดเฉพาะไม้จากสวนป่า ป่าปลูก หรือที่ดินกรรมสิทธิ์และสิทธิครอบครองที่ขึ้นทะเบียนสวนป่าตามกฎหมาย
อธิบดีกรมป่าไม้ยังยืนยันด้วยว่า ไม้พะยูงที่อยู่ในพื้นที่ป่าธรรมชาติยังอยู่ในความรับผิดชอบของกรมป่าไม้และกรมอุทยานฯ ซึ่งจะดูแลและป้องกันการลักลอบตัดอย่างต่อเนื่อง
จากที่กล่าวมาพบว่าในข้อถกเถียงที่เกิดขึ้น มีทั้งความเห็นที่สนับสนุนและคัดค้าน ซึ่งล้วนมีเหตุผลที่ควรนำมาพิจารณา
ในความเห็นสนับสนุนมองว่า ประเทศไทยควรเปิดโอกาสให้ประชาชนและเกษตรกรปลูกไม้พะยูงเป็นไม้เศรษฐกิจได้อย่างเต็มที่ ตั้งแต่การเก็บพันธุกรรม การขยายพันธุ์ การปลูก การตัดฟัน การแปรรูป ไปจนถึงการจำหน่ายและส่งออก เพราะหากไม่มีตลาดรองรับก็ยากที่จะสร้างแรงจูงใจให้คนลงทุนปลูกไม้ที่ต้องใช้เวลานานหลายสิบปี
รวมถึงปัจจุบันเกษตรกรและองค์การอุตสาหกรรมป่าไม้มีการปลูกไม้พะยูงเพิ่มขึ้น และยังมีความต้องการจากตลาดจีน จึงเห็นว่าควรทบทวนข้อจำกัดที่เป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาไม้เศรษฐกิจ
ส่วนในด้านที่ไม่เห็นด้วย ได้ตั้งคำถามถึงระบบควบคุมว่าที่มีประสิทธิภาพเพียงใด รวมถึงข้อกังวลเรื่องความพร้อมของปริมาณไม้จากสวนป่ากับการตรวจสอบแหล่งที่มา โดยเฉพาะความเสี่ยงที่ไม้จากป่าธรรมชาติจะถูกนำมาสวมสิทธิ์เป็นไม้ปลูก
กล่าวคือ สิ่งที่ต้องหาคำตอบร่วมกันมีทั้งเรื่องปริมาณไม้พะยูงจากสวนป่าที่พร้อมส่งออก ความต้องการของตลาด ความชัดเจนของหลักเกณฑ์การขึ้นทะเบียน และความสามารถในการตรวจสอบย้อนกลับตั้งแต่แหล่งปลูกจนถึงปลายทางการส่งออก รวมถึงมาตรการจัดการไม้ของกลาง เพื่อให้การเปิดตลาดไม่กลายเป็นช่องทางฟอกไม้ผิดกฎหมาย
ปัจจุบันการผลักดันให้ทบทวนข้อห้ามส่งออก ‘ไม้พะยูง’ ข้อเสนอยังอยู่ระหว่างกระบวนการพิจารณา
ภาณุเดช เกิดมะลิ ประธานมูลนิธิสืบนาคะเสถียร แสดงความเห็นเรื่องนี้ผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัวว่า การที่คณะรัฐมนตรีจะนำเรื่องนี้มาพิจารณา ควรเป็นไปด้วยความรอบคอบ และมีข้อมูลวิชาการมาประกอบการตัดสินใจ เพราะเราเพิ่งได้รับคำชื่นชมจากคณะกรรมการมรดกโลก ที่สามารถแก้ปัญหาการลักลอบตัดไม้พะยูงในพื้นที่กลุ่มป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ได้
“ผมส่งเสริมการทำสวนป่าไม้พะยูงและไม้มีค่าอื่นๆ แต่การจะปลดล็อกการส่งออกแบบทันทีทันใด ควรต้องรอบคอบและประเมินสถานการณ์ของไม้ผิดกฎหมายที่รอสวมอยู่อย่างมหาศาลในตอนนี้ด้วย เพราะผมไม่ค่อยไว้ใจระบบ”
อ้างอิง
- เปิดใจ “ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์” ยื่นหนังสือขอ “ลาออก” กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ บอร์ดป่าไม้แห่งชาติ
- รองอธิบดีกรมป่าไม้ ร่วมประชุมหารือทบทวนประกาศกระทรวงพาณิชย์ พิจารณามาตรการส่งออกไม้หวงห้ามและถ่านไม้
- สรุปการรายงานสถติคดีเกี่ยวกับการป่าไม้ของ กรมอุยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ปีงบประมาณ พ.ศ. 2556
- เผยสถิติการจับลักลอบตัดไม้พะยูงในช่วง 3 เดือน ยึดไม้พะยูงได้กว่า 1,500 แผ่น
- พบสถิติลักลอบตัดไม้พะยูง ในช่วงเกือบ 1 ปี สูงขึ้น
- Trade in Siamese rosewood (Dalbergia cochinchinensis) from Thailand
- International protection for Siam rosewood begins
- กรมอุทยานฯ ร่วมประชุมหารือ กรมป่าไม้ เห็นชอบให้ชะลอการนำเข้า-ส่งออก ‘ไม้พะยูง’
ภาพเปิดเรื่อง
ผู้เขียน
ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม
