เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียง จังหวัดกำแพงเพชร เป็นหนึ่งในพื้นที่อนุรักษ์สำคัญของภาคเหนือตอนล่าง
ก่อนการประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ‘เขาสน–เขาสนามเพรียง’ มีสถานะเป็น ป่าสงวนแห่งชาติ ที่ยังมีสภาพป่าค่อนข้างสมบูรณ์
ชาวกำแพงเพชรรู้จักในชื่อ ‘เขาสน’ ด้วยภูมิประเทศที่เป็นภูเขาสูง มีป่าไม้สมบูรณ์ และอยู่ไม่ไกลจากตัวเมือง จึงเป็นพื้นที่ธรรมชาติที่ประชาชนเข้ามาพักผ่อนและชื่นชมความงาม
จนเมื่อมีการสำรวจและประเมินคุณค่า พบว่านอกจากทิวทัศน์ที่สวยงามแล้ว เขาสนามเพรียงยังมีระบบนิเวศป่าที่มีความสำคัญต่อสัตว์ป่า เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าหลากหลายชนิด
ประกอบกับลักษณะพื้นที่เทือกเขาที่ช่วยรักษาต้นน้ำลำธาร จึงควรได้รับการคุ้มครองในระดับที่เข้มงวดมากขึ้น
ด้วยเหตุผลที่ว่ามา กรมป่าไม้จึงเสนอให้พื้นที่ป่าเขาสน–เขาสนามเพรียงจัดตั้งเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า และต่อมาได้มีพระราชกฤษฎีกากำหนด ‘เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียง’ พ.ศ. 2528 เพื่อรักษาพื้นที่ป่า แหล่งน้ำ และเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าอย่างปลอดภัย
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียงครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 101 ตารางกิโลเมตร หรือ 63,125 ไร่ ประกอบด้วยแนวเทือกเขาสำคัญ ได้แก่ เขาสนามเพรียง เขาสน เขาคันนา เขากิ้วยาง และเขาเจดีย์
ชีวิตที่ซ่อนอยู่บนเขาสนามเพรียง
แม้เป็นพื้นที่อนุรักษ์ขนาดไม่ใหญ่นักเมื่อเทียบกับเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอื่นๆ แต่เป็นแหล่งความหลากหลายทางชีวภาพที่ยังหลงเหลืออยู่ในภูมิประเทศที่มีการใช้ประโยชน์ของมนุษย์โดยรอบ
บนพื้นที่ภูเขาสูงพบป่าสนสองใบเป็นเอกลักษณ์สำคัญของพื้นที่ ขึ้นร่วมกับป่าเต็งรัง และยังเป็นพื้นที่อาศัยของสัตว์ป่าหลายชนิด เช่น หมีควาย และสัตว์ป่าอื่นๆ ที่ต้องการพื้นที่ป่าเพื่อดำรงชีวิต
จากข้อมูลสำรวจพบสัตว์หลายกลุ่มในพื้นที่ เช่น สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก สัตว์เลื้อยคลาน และสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก และสัตว์ปีกอีกจำนวนมาก แสดงให้เห็นถึงบทบาทสำคัญต่อการรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ
รวมถึงมีรายงานการพบสัตว์ขนาดใหญ่บางชนิดในพื้นที่ เช่น ช้างและเสือโคร่งในอดีต อันเป็นหมายเหตุสำคัญว่า ครั้งหนึ่งผืนป่าแห่งนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศที่เชื่อมต่อกับผืนป่าขนาดใหญ่กว่าในบริเวณโดยรอบ
อย่างไรก็ตาม หลังการประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ภาพของสัตว์ป่าในเขาสนามเพรียงได้เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพพื้นที่โดยรอบ
การขยายตัวของชุมชนและพื้นที่เกษตรกรรมทำให้ผืนป่าแห่งนี้มีลักษณะเป็น ‘เกาะป่า’ ที่ถูกล้อมรอบ กระทบต่อสัตว์ป่าบางชนิดที่ต้องการพื้นที่หากินกว้าง เช่น สัตว์ผู้ล่าขนาดใหญ่หรือสัตว์กินพืชขนาดใหญ่
การอนุรักษ์สัตว์ป่าในพื้นที่เล็กเกินไปสำหรับสัตว์บางชนิด ส่งผลให้สัตว์ป่าไม่สามารถเดินทางออกไปแลกเปลี่ยนประชากรกับผืนป่าอื่น อาจนำไปสู่ปัญหาทางพันธุกรรม เช่น ภาวะเลือดชิดในระยะยาว
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียงจึงเป็นตัวอย่างสำคัญของความท้าทายด้านการอนุรักษ์ในปัจจุบัน แม้ภายในพื้นที่ยังคงมีป่าและสัตว์ป่าอาศัยอยู่ แต่การเป็นผืนป่าขนาดเล็กที่ถูกล้อมรอบด้วยพื้นที่ของมนุษย์ ทำให้การรักษาความสมบูรณ์ของระบบนิเวศจำเป็นต้องมองไกลกว่าขอบเขตของพื้นที่คุ้มครอง
จากแนวคิดที่ว่าป่าแห่งหนึ่งไม่สามารถอยู่ได้อย่างโดดเดี่ยว การเชื่อมโยงพื้นที่อนุรักษ์ที่เคยเป็นผืนเดียวกันในอดีต จึงกลายเป็นแนวทางสำคัญของการอนุรักษ์สมัยใหม่
คืนทางเดินให้สัตว์ป่า
นี่จึงเป็นหนึ่งในเหตุผลให้ มูลนิธิสืบนาคะเสถียร เริ่มดำเนิน ‘โครงการเชื่อมป่า’ หรือ โครงการจัดการระบบนิเวศในพื้นที่ป่าสงวนเพื่อแนวเชื่อมต่อป่าตะวันตกสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน เพื่อฟื้นฟูความเชื่อมโยงของระบบนิเวศระหว่างพื้นที่อนุรักษ์
โดยเฉพาะบริเวณแนวเชื่อมต่อระหว่างเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียง และอุทยานแห่งชาติคลองวังเจ้า จังหวัดกำแพงเพชร ที่อยู่ห่างออกไปไม่ไกล (ประมาณ 2 กิโลเมตร โดยพื้นที่ที่กั้นกลางคือพื้นที่เกษตรกรรม ที่อยู่อาศัยของชุมชน และถนนทางหลวงชนบทหมายเลข 1116)
เป้าหมายใหญ่ คือ เสริมพื้นที่ป่าให้กับชุมชนที่ตั้งอยู่ระหว่างป่าอนุรักษ์ทั้งสองแห่ง เติมสะพานระบบนิเวศให้ป่าที่ขาดจากกันกลับมาเชื่อมถึงกัน
เพื่อเป็นเส้นทางให้สัตว์ป่าจากพื้นที่อนุรักษ์ทั้งสองแห่งได้ไปมาหาสู่แลกเปลี่ยนพันธุกรรมระหว่างกันผ่านกิจกรรมปลูกไม้ใช้สอยแซมในที่ดินทำเกษตรของชุมชน โดยเลือกเอาไผ่ซางหม่นมาเป็นพืชนำทาง
เหตุผลเพราะไผ่เป็นไม้ที่ชุมชนใช้ประโยชน์อยู่แล้ว ตอบโจทย์การใช้งานตามความต้องการของชุมชนเป็นเหตุผลแรก
ขณะเดียวกัน ไผ่เป็นพืชที่ปลูกได้ง่ายในดินทุกประเภท โตไว นำมาใช้งานได้เร็ว รอไม่นานก็เห็นผลตรงหน้า
ในทางระบบนิเวศ ไผ่ยังเป็นแหล่งอาหารให้สัตว์ป่าหลายชนิดได้ใช้ประโยชน์ เช่น หมูป่า เม่น อ้น เก้ง กวาง กระทิง ชอบกินรากไผ่ ส่วนใบไผ่และยอดอ่อนเป็นหนึ่งในเมนูโปรดของช้างป่า
หลังจากเริ่มดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2564 ปัจจุบันพื้นที่สีเขียวเริ่มหนาขึ้น โครงสร้างพื้นที่เริ่มเอื้ออำนวยกีบวิถีชีวิตแห่งพงไพร การกระจายตัวของสัตว์ป่าจึงเริ่มปรากฏให้เห็นในรูปแบบที่ต่างออกไป
ตามข้อมูลการลาดตระเวนของเจ้าหน้าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียง เจ้าหน้าที่หน่วยป้องกันรักษาป่าที่ 2 (โกสัมพี) และชุมชน นอกจากพบร่องรอยของอีเห็นแล้วยังพบร่องรอยของหมูป่า 16 ครั้ง หมาจิ้งจอก จำนวน 3 ครั้ง ในพื้นที่ละแวกโครงการ
เป็นหลักฐานว่าเส้นทางที่มนุษย์ตั้งใจวาดไว้ให้ผืนป่ากลับมาเชื่อมถึงกัน กำลังถูกใช้งานจริงโดยสิ่งมีชีวิตที่เป็นเจ้าของพื้นที่ตัวจริง
ในปี 2569 มูลนิธิสืบนาคะเสถียร ยังคงดำเนินโครงการจัดการระบบนิเวศในพื้นที่ป่าสงวนเพื่อแนวเชื่อมต่อป่าตะวันตกสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน ได้รับการสนับสนุนงบประมาณทำกิจกรรมจากกลุ่มธุรกิจพืชครบวงจร ข้าว ขนส่ง และบริการ เครือเจริญโภคภัณฑ์
เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs)
เป้าหมายที่ 8 ส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ต่อเนื่อง ครอบคลุม และยั่งยืน การจ้างงานเต็มที่ และมีผลิตภาพ และการมีงานที่สมควรสำหรับทุกคน
8.4 ปรับปรุงประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรของโลกในการบริโภคและการผลิตอย่างต่อเนื่อง และพยายามที่จะไม่เชื่อมโยงระหว่างการเติบโตทางเศรษฐกิจและความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นไปตามกรอบการดำเนินงาน 10 ปี ว่าด้วยการผลิตและการบริโภคที่ยั่งยืนโดยมีประเทศที่พัฒนาแล้วเป็นผู้นำในการดำเนินการไปจนถึงปี 2573
เป้าหมายที่ 15 ปกป้อง ฟื้นฟู และสนับสนุนการใช้ระบบนิเวศบนบกอย่างยั่งยืน จัดการป่าไม้อย่างยั่งยืน ต่อสู้การกลายสภาพเป็นทะเลทราย หยุดการเสื่อมโทรมของที่ดินและฟื้นสภาพกลับมาใหม่ และหยุดการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ
15.1 สร้างหลักประกันว่าจะมีการอนุรักษ์ การฟื้นฟู และการใช้ระบบนิเวศบนบกและในน้ำจืดในแผ่นดินรวมทั้งบริการทางระบบนิเวศอย่างยั่งยืน เฉพาะอย่างยิ่ง ป่าไม้ พื้นที่ชุ่มน้ำ ภูเขาและเขตแห้งแล้ง โดยเป็นไปตามข้อบังคับภายใต้ความตกลงระหว่างประเทศ ภายในปี 2563
15.2 ส่งเสริมการดำเนินการด้านการบริหารจัดการป่าไม้ทุกประเภทอย่างยั่งยืน หยุดยั้งการตัดไม้ทำลายป่า ฟื้นฟูป่าที่เสื่อมโทรม และเพิ่มการปลูกป่าและฟื้นฟูป่าทั่วโลก ภายในปี 2563
15.5 ปฎิบัติการที่จำเป็นและเร่งด่วนเพื่อลดการเสื่อมโทรมของถิ่นที่อยู่ตามธรรมชาติ หยุดยั้งการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ และภายในปี 2563 จะปกป้องและป้องกันการสูญพันธุ์ของชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคาม
อ้างอิง
- เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพรียง
- สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬา เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสนามเพียง
- ฐานข้อมูลท้องถิ่น กำแพงเพชร และ ตาก
ภาพเปิดเรื่อง
ผู้เขียน
ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม
