ในผืนป่ากว้างใหญ่ที่ไร้ผู้คนและสัญญาณโทรศัพท์ ปราการด่านแรกที่คอยตรึงกำลังและรับมือกับภัยคุกคาม คือบ้านพักหลังเล็กๆ ที่ซ่อนตัวอยู่ตามจุดยุทธศาสตร์
‘หน่วยพิทักษ์ป่า’ คือโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่ทำให้เจ้าหน้าที่สามารถอยู่ประชิดผืนป่า คอยสอดส่องความผิดปกติ และตอบสนองต่อเหตุการณ์ได้ทันท่วงทีก่อนที่ความเสียหายจะลุกลาม
หากมองไปยังพื้นที่อนุรักษ์ขนาดใหญ่ เช่น เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ซึ่งมีภูมิประเทศซับซ้อนทั้งภูเขา หุบเขา และป่าลึกห่างไกลชุมชน
การเดินทางจากที่ทำการหลักเข้าสู่พื้นที่ชายขอบหรือจุดเสี่ยงต้องใช้เวลาหลายชั่วโมงหรือหลายวัน หากไร้ซึ่งฐานปฏิบัติการย่อยที่ปักหลักอยู่ตามจุดยุทธศาสตร์ เจ้าหน้าย่อมไม่มีทางเข้าถึงพื้นที่เพื่อระงับเหตุการณ์สำคัญอย่างการลักลอบล่าสัตว์หรือตัดไม้ได้ทันเวลา
การมีหน่วยพิทักษ์ป่าทำให้เจ้าหน้าที่ใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับผืนป่าได้จริง ทุกคนไม่ได้เป็นแค่ผู้แวะเวียนเข้ามาตรวจการณ์เป็นครั้งคราว แต่ปักหลักประจำการเพื่อเพิ่มโอกาสในการพบเห็นความผิดปกติ ลดช่องว่างของการบุกรุก และสร้างความต่อเนื่องในการลาดตระเวน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์ที่เน้นการป้องกัน มากกว่าการตามแก้ไขปัญหาหลังเกิดเหตุ
นอกจากบทบาทด้านการป้องกันภัยคุกคาม หน่วยเหล่านี้ยังเป็นศูนย์กลางของงานวิชาการและการติดตามระบบนิเวศในพื้นที่จริง เจ้าหน้าที่ใช้เป็นจุดพักระหว่างทางในการเก็บข้อมูลสัตว์ป่า ติดตั้งและตรวจสอบกล้องดักถ่าย สำรวจทรัพยากรธรรมชาติ รวมถึงเฝ้าระวังความเปลี่ยนแปลงจากปัจจัยด้านสภาพภูมิอากาศ ทั้งภัยแล้ง ไฟป่า และแหล่งน้ำ
ในหลายพื้นที่ หน่วยพิทักษ์ป่ายังทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างเจ้าหน้าที่กับชุมชนโดยรอบ เนื่องจากเป็นบุคลากรกลุ่มแรกที่รับรู้สถานการณ์ ไม่ว่าจะเป็นปัญหาความขัดแย้งระหว่างคนกับสัตว์ป่า การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน หรือความต้องการความช่วยเหลือจากชาวบ้าน
ทว่า อาคารกลางป่าเมื่อผ่านวันย่อมสึกหรอ เมื่อต้องเผชิญกับสภาพแวดล้อมอันรุนแรงตลอดทั้งปี ทั้งฝนตกหนัก ความชื้นสูง ลมแรง และการกัดกร่อนของสภาพอากาศ หลังคารั่ว พื้นผุ ผนังเสื่อมสภาพ หรือระบบน้ำและไฟฟ้าเสียหาย จึงเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้เสมอ หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ซ่อมแซม อาคารเหล่านี้ย่อมสูญเสียความสามารถในการเป็นที่พักพิงที่ปลอดภัย
การดูแลรักษาและปรับปรุงหน่วยพิทักษ์ป่าจึงเป็นการลงทุนเพื่อรักษาประสิทธิภาพของระบบป้องกันผืนป่า เพราะทุกครั้งที่เจ้าหน้าที่กลับจากลาดตระเวน พวกเขาต้องการพื้นที่ปลอดภัยสำหรับพักฟื้น เก็บอุปกรณ์ และวางแผนภารกิจถัดไป หากหน่วยพิทักษ์ป่าทรุดโทรมจนใช้งานไม่ได้ ระยะเวลาเดินทางจะเพิ่มขึ้น ความถี่ในการลาดตระเวนจะลดลง และช่องว่างนั้นจะเปิดโอกาสให้ภัยคุกคามจู่โจมผืนป่าได้ง่ายขึ้น
การสร้างหน่วยพิทักษ์ป่าเพิ่ม การปรับปรุงหน่วยเดิม หรือการซ่อมแซมให้กลับมาใช้งานได้เต็มประสิทธิภาพ จึงเท่ากับการสร้างความสามารถในการปกป้องให้เกิดขึ้นจริง เพื่อให้คนกลุ่มนี้สามารถยืนหยัดอยู่ใกล้ชิดผืนป่า เฝ้าระวังความเปลี่ยนแปลง และตอบสนองต่อภัยคุกคามได้อย่างรวดเร็วทุกวัน
ในปี พ.ศ. 2568-2569 มูลนิธิสืบนาคะเสถียรได้เข้ามาสนับสนุนการสร้างและซ่อมแซมหน่วยพิทักษ์ป่าในพื้นที่สำคัญ ผ่านแผนงานยุทธศาสตร์ สนับสนุนและทำงานร่วมกับองค์กรเครือข่ายอนุรักษ์ในทุกมิติ ทั้งในระดับเยาวชน นักศึกษา ชุมชน และสาธารณชน ตลอดจนเครือข่ายสื่อมวลชนและผู้พิทักษ์ป่า ภายในประเทศและต่างประเทศ ให้เป็นที่รู้จักในวงกว้างขึ้นรวมถึงมีหน่วยงานต่างๆ เข้าร่วมสนับสนุนการทำงานอย่างเข้มแข็งและจริงจัง ประกอบด้วย
- หน่วยพิทักษ์ป่าแก่งสร้อย (ปราการทางน้ำ) เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งอยู่บนผืนน้ำแม่ปิง ทำหน้าที่เป็นจุดตรวจคัดกรองเรือและผู้คนที่ผ่านเข้าออก เพื่อสกัดกั้นภัยคุกคามที่แอบแฝงมาตามสายน้ำ ทั้งการลักลอบตัดไม้และล่าสัตว์ ทำให้เจ้าหน้าที่ปฏิบัติการได้ทันท่วงที
- หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติตาพระยา ตย.5 (บาระแนะ) อุทยานแห่งชาติตาพระยา จังหวัดสระแก้ว สนับสนุนงบประมาณซ่อมแซมโรงครัวหลังจากถูกช้างป่าบุกพังทำลายเพื่อกินข้าวสารและเสบียง จนโครงสร้างหลังคาเสียหายทั้งหมด
- เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออก ดำเนินการสร้างบ้านพักเจ้าหน้าที่เพิ่มขึ้นใหม่ 2 หลัง บริเวณสำนักงานเขตฯ พร้อมกับปรับปรุงบ้านพักของหน่วยพิทักษ์ป่าทุ่งนาน้อยและหน่วยพิทักษ์ป่ากะเง่สอด
- จุดสกัดแม่น้ำสุริยะ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตก จังหวัดกาญจนบุรี (เพิ่งแล้วเสร็จเมื่อเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา) สร้างขึ้นเพื่อเป็นปราการด่านหน้าป้องปรามการกระทำผิดในพื้นที่ป่าไม้สำคัญที่มีความเสี่ยงสูง เนื่องจากมีอาณาเขตติดต่อกับประเทศเมียนมาและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง และไม่เคยมีหน่วยพิทักษ์ป่าหรือจุดสกัดตั้งมาก่อน
ดูรายละเอียดเพิ่มเติมที่ ผู้พิทักษ์ป่า
ผู้เขียน
ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม
