บทเรียนจากเขาสามร้อยยอด เมื่อการอนุรักษ์เติบโตจากการมีส่วนร่วม สรุปผล 3 ปี โครงการอนุรักษ์เสือปลา

ตลอด 3 ปีที่ผ่านมา (พ.ศ. 2565 – 2568) พื้นที่รอบอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอดได้สร้างบทเรียนสำคัญของงานอนุรักษ์สัตว์ป่ายุคใหม่ เชื่อมสัมพันธ์ระหว่างคนกับสัตว์ป่าหายากให้อยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข ผ่านโครงการส่งเสริมการอนุรักษ์เสือปลาโดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน

โครงการนี้ริเริ่มผ่านเรื่องราวที่ว่า พื้นที่รอบๆ อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด นอกเป็นที่ตั้งของชุมชนหลายแห่งแล้ว พื้นที่รอบๆ ยังประกอบด้วยระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งที่มีความซับซ้อนทางนิเวศสูงที่สุดแห่งหนึ่งของไทย และเป็นบ้านของ ‘เสือปลา’ สัตว์ผู้ล่าขนาดกลางที่คนจำนวนไม่น้อยสงสัยว่ายังเหลืออยู่ในธรรมชาติอีกมากน้อยแค่ไหน

ทว่าหลายปีที่ผ่านมา พื้นที่ชุ่มน้ำได้ลดขอบเขตลงมาก มีสาเหตุจากการเปลี่ยนแปลงใช้ประโยชน์ที่ดิน การขยายตัวของบ่อเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ชุ่มน้ำเป็นพื้นที่เกษตร และการเปลี่ยนแปลงเหล่านั้นได้ส่งผลกระทบต่อเสือปลา สัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธุ์โดยตรง

ด้วยความเป็นนักล่าที่ผูกพันแนบแน่นกับพื้นที่ชุ่มน้ำ คูคลอง ทุ่งน้ำกร่อย และพื้นที่เกษตรกรรมริมน้ำ ทำให้การดำรงอยู่ของเสือปลาเชื่อมโยงกับชีวิตผู้คนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และที่ผ่านมาพบความขัดแย้งระหว่างชุมชนกับเสือปลาเกิดขึ้นบ่อยครั้ง

ภายใต้บริบทดังกล่าว มูลนิธิสืบนาคะเสถียร จึงริเริ่มโครงการส่งเสริมการอนุรักษ์เสือปลา โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน รอบพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด มีเป้าหมายทั้งเพื่อปกป้องสัตว์ป่าชนิดหนึ่งที่ใกล้สูญพันธุ์ และสร้างต้นแบบการอนุรักษ์ที่ยืนอยู่บนฐานของ ‘การมีส่วนร่วม’ วางแผนการดำเนินงานในระยะ 3 ปี (เริ่มวันที่ 1 กันยายน 2565 – 31 สิงหาคม 2568) กรอบงบประมาณ 5 ล้านบาท ได้รับการสนับสนุนจากกองทุนสิ่งแวดล้อมไทย

โครงการนี้ยังต่อยอดมาจากงานวิจัยและสำรวจประชากรเสือปลาในพื้นที่เขาสามร้อยยอดที่ดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2564 ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างมูลนิธิสืบนาคะเสถียร องค์กร Panthera ประเทศไทย มหาวิทยาลัยมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี และกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช

งานวิจัยระยะแรกมีบทบาทสำคัญในการสร้างฐานข้อมูลประชากรเสือปลา พื้นที่หากิน พฤติกรรม และการกระจายตัวของประชากรในพื้นที่ชุ่มน้ำรอบเขาสามร้อยยอด ก่อนขยายผลสู่ระยะที่สองซึ่งเน้นการทำงานกับชุมชนโดยตรง

ภารกิจโครงการเริ่มต้นจากโจทย์ที่ต้องการเห็นชุมชนกับเสือปลาสามารถอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุขเพราะในพื้นที่จริง ชาวบ้านจำนวนไม่น้อยมองว่าเสือปลาเป็นนักล่าที่สร้างความเสียหายต่อการประกอบอาชีพทำบ่อปลา บ่อกุ้ง และพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ แม้ในภาพรวมอาจปรากฏความเสียหายทางเศรษฐกิจไม่มากนัก แต่ก็ก่อให้เกิดความรู้สึกเชิงลบ และมองสัตว์ป่าเป็นส่วนเกินของระบบนิเวศแทน

ด้วยเหตุนี้ วัตถุประสงค์โครงการจึงครอบคลุมตั้งแต่การศึกษาข้อมูลเชิงนิเวศ การใช้ประโยชน์ที่ดินเพื่อลดผลกระทบต่อประชากรเสือปลา การสร้างความตระหนักรู้แก่ชุมชนให้เห็นคุณค่าของเสือปลาในฐานะตัวชี้วัดสุขภาวะระบบนิเวศ ไปจนถึงการเสนอแนวนโยบายและเครื่องมือเชิงพื้นที่ที่สามารถนำไปใช้จริงในระดับจังหวัดและระดับหน่วยงาน

จวบจนปัจจุบันซึ่งเป็นระยะเวลาที่โครงการสิ้นสุดลงแล้ว ในรายงานการติดตามประเมินผลระยะสิ้นสุดโครงการ โดยคณะกรรมการกองทุนสิ่งแวดล้อม สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ประเมินโครงการให้อยู่ในระดับ ‘ดีเด่น’ สามารถดำเนินตัวชี้วัดได้ครบทั้งหมดตามแผนที่ตั้งไว้ (ตัวชี้วัด 11 เรื่อง)

หนึ่งในผลลัพธ์สำคัญ คือ การเกิดขึ้นของฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ด้านการอนุรักษ์เสือปลา ซึ่งครอบคลุมทั้งข้อมูลถิ่นอาศัย การใช้ประโยชน์ที่ดิน และองค์ความรู้จากงานวิจัย เพียงพอสำหรับใช้วางแผนจัดการพื้นที่อย่างเป็นระบบ

อีกผลลัพธ์ที่โดดเด่น คือ การขยายเครือข่ายการท่องเที่ยวเชิงนิเวศเสือปลาในพื้นที่ ซึ่งนอกจากเพิ่มความตระหนักรู้แล้ว โครงการยังสามารถเปลี่ยนสถานะทางความรู้สึก จากเดิมชุมชนมองเห็นแต่ ‘สัตว์ที่เป็นปัญหา’ มาเป็น ‘ทุนทางธรรมชาติ’ ที่สร้างรายได้ให้ชุมชน

รวมถึงในรายงานการประเมินข้อหนึ่ง ระบุว่า ประชาชนในพื้นที่มีรายได้เพิ่มขึ้นจากกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงนิเวศ และเกิดการพัฒนาศักยภาพของกลุ่มชุมชนให้สามารถบริหารจัดการกิจกรรมได้ด้วยตนเอง

ความสำเร็จนี้ นับเป็นบทเรียนสำคัญของงานอนุรักษ์ยุคใหม่ ที่ชุมชนมองเห็นประโยชน์จากการอยู่ร่วมกันกับสัตว์ป่า สร้างความสัมพันธ์เชิงบวกระหว่างคนกับสัตว์ป่าเพื่อสร้างหัวใจงานอนุรักษ์อย่างยั่งยืน

ในด้านการสื่อสาร โครงการได้ผลิตสื่อเผยแพร่หลายมิติ ทั้งงานออนไลน์ และออฟไลน์ ทั้งสื่อสารกับสาธารณชนทั่วไป สร้างองค์ความรู้สำหรับท้องถิ่นที่นำไปใช้ต่อได้จริง เพราะเดิมเสือปลาเป็นสัตว์ที่แทบไม่มีพื้นที่ในความรับรู้ของสาธารณะ และการทำให้ผู้คน ‘รู้จัก’ คือจุดเริ่มต้นของการทำให้ผู้คน ‘อยากปกป้อง’

และอีกประเด็นสำคัญ อย่างการผลักดันข้อมูลและข้อเสนอเข้าสู่กระบวนการวางแผนเชิงนโยบาย ทั้งในรูปแบบแผนที่ข้อมูล แผนผังภูมินิเวศ และข้อเสนอเชิงพื้นที่สำหรับบรรจุในแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งหมายความว่าโครงการไม่ได้หยุดอยู่แค่งานภาคสนาม แต่ยังยกระดับองค์ความรู้สู่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง

ข้อมูลจากการสำรวจประชากรล่าสุดยังสะท้อนแนวโน้มเชิงบวก รายงานการประเมินประชากรเสือปลาในพื้นที่เพิ่มขึ้นอยู่ที่จำนวน 81 ตัว ถือเป็นสัญญาณว่าการจัดการพื้นที่ร่วมกับชุมชนกำลังส่งผลดีต่อการฟื้นตัวของประชากรเสือปลา

ความสำเร็จของโครงการ จึงเป็นมากกว่าการอนุรักษ์แมวป่าหายากชนิดหนึ่ง แต่ยังสร้างโมเดลความสัมพันธ์แบบใหม่ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ เป็นโมเดลที่ยอมรับความจริงของการอยู่ร่วมกัน และหาทางออกผ่านองค์ความรู้ การมีส่วนร่วม และผลประโยชน์ร่วม

เพราะการอนุรักษ์ที่ยั่งยืน จะเกิดขึ้นก็ค้อเมื่อผู้คนในพื้นที่ลุกขึ้นมาเป็นผู้พิทักษ์ธรรมชาติด้วยตัวเอง

ตัวชี้วัดโครงการ

1. เกิดชุดข้อมูลพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ซึ่งเป็นถิ่นที่อยู่ของเสือปลา ไม่ลดลงไปจากเดิม
2. เกิดชุดข้อมูล 3 ชุด จากการศึกษาวิจัย เพื่อใช้ให้เกิดประโยชน์กับโครงการ
3. ประชาชนในพื้นที่มีรายได้เพิ่มขึ้นจากการท่องเที่ยวเชิงนิเวศเสือปลาในพื้นที่ และมีทัศนคติที่ดีในการอนุรักษ์เสือปลา
4. ขยายเครือข่ายการท่องเที่ยวเชิงนิเวศเสือปลาเพิ่มขึ้น และกลุ่มอนุรักษ์ในพื้นที่เป้าหมาย และมีแผนการทำงาน มีกระบวการการทำงานเป็นกลุ่มที่เข้มแข็ง
5. เกิดเป็นแผนการท่องเที่ยวเชิงนิเวศของเสือปลาในระดับจังหวัด
6. เกิดสื่อ VDO 4 ชิ้น คลิปสั้น 4 คลิป บทความ 28 บทความ Roll Up 7 ชิ้น และร่างหลักสูตรท้องถิ่นในรูปแบบต่างๆ ที่สามารถนำไปใช้งานเพื่อการสื่อสารเรื่องการอนุรักษ์เสือปลา
7. เกิดการมีส่วนร่วมของชุมชน ในการดำเนินการเพื่ออนุรักษ์เสือปลา
8. เกิดแผนการจัดการที่ดิน เพื่อป้องกันการลดถิ่นที่อยู่อาศัย และแผนอนุรักษ์เสือปลาในระดับนโยบาย
9. ชุดข้อมูลที่สามารถนำเสนอ ‘เสือปลา’ และ ‘แผนผังภูมินิเวศ’ ไว้เป็นชนิดพันธุ์ที่ต้องทำการอนุรักษ์ ผ่านแผนการจัดการสัตว์ป่าของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
10. มีแผนผลักดันโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ให้อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอดพิจารณษเพื่อทำแผนบรรจุการฟื้นฟูแหล่งอาหารเสือปลาไว้เป็นแผนงบประมาณประจำปี
11. ข้อมูลจากแผนผังภูมินิเวศถูกบรรจุไว้ในแผนการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

ขอขอบคุณ

• คณะกรรมการกองทุนสิ่งแวดล้อม สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
• สำนักงานทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม จังหวัดประจวบคีรีขันธ์
• สำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 3 สาขาเพชรบุรี
• กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
• กลุ่มงานวิจัยสัตว์ป่า สำนักอนุรักษ์สัตว์ป่า
• ส่วนวิจัยและพัฒนานวัตกรรม สำนักอุทยานแห่งชาติ
• อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด
• มหาวิทยาลัยเทคโนโลยี พระจอมเกล้าธนบุรี
• องค์กร Panthera ประเทศไทย
• กลุ่มเด็กรักษ์ทุ่ง
• ชุมชนบ้านดอนมะขาม
• ชุมชนบ้านหนองจอก
• ชุมชนบ้านบ่อกุ่ม
• ชุมชนบ้านสามร้อยยอด
• ชุมชนบ้านเกาะไผ่