เรื่องเล่ารอบๆ ห้วยขาแข้ง ในวันที่ธรรมชาติ คน ป่า สัตว์ป่า ปลอดภัย

เมื่อพูดถึงเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง สิ่งที่หลายคนนึกถึงคงเป็นความเขียวขจีของพฤกษา ถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าหากยาก การทำงานสืบทอดเจตนาของสืบ นาคะเสถียร ของเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าทุกนาย ที่ร่วมปกปักษ์รักษาผืนป่าให้มีแต่ความสงบร่มเย็น

ขณะเดียวกัน หลังม่านความอุดมสมบูรณ์ ยังมีการขับเคลื่อนของคนที่อาศัยอยู่รอบๆ ผืนป่า คอยบริหารจัดการทรัพยากรในพื้นที่ ‘ป่ากันชน’ พวกเขาต่างก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศ แม้จะเป็นในพื้นที่ป่ากันชน มีบทบาทสำคัญไม่ยิ่งหย่อยกว่าคนทำงานในป่า แม้เนื้องานจะต่างกัน แต่ต่างก็ทำงานเสมอเหมือนเป็น ‘ครอบครัวเดียวกัน’  

และเป็นสิ่งที่พิสูจน์ให้เห็นว่า ความร่วมมือที่จริงจังสามารถสร้างทางออกที่ยั่งยืนได้

ปีที่ผ่านมา มูลนิธิสืบนาคะเสถียรได้ทำกิจกรรมสนับสนุนการบริหารจัดการทรัพยากรรอบๆ ผืนป่าห้วยขาแข้ง โดยยึดมั่นในเจตนารมณ์การปกป้องผืนป่า สัตว์ป่า เพื่อความยั่งยืนของทุกชีวิต ผ่านกลยุทธ์ที่ครอบคลุมทุกมิติ 

หัวใจสำคัญของการดำเนินงาน เริ่มต้นที่การเสริมพลังให้กับคนในพื้นที่ เพราะเชื่อว่าไม่มีใครจะดูแลป่าได้ดีไปกว่าคนที่คลุกคลีอยู่กับมัน 

กิจกรรมมุ่งเน้นไปที่การพัฒนาขีดความสามารถในการจัดการทรัพยากรโดยชุมชนเอง เพื่อการจัดการพื้นที่ป่ากันชนอย่างมีศักยภาพ มีการจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้เรื่องการจัดการป่าต้นน้ำ เช่น กิจกรรมทำบุญป่ามอตาจ่อยและป่าชุมชนบ้านคลองเสลา ที่ไม่ใช่เพียงพิธีกรรมทางศาสนา แต่คือกุศโลบายในการดึงชาวบ้านมาล้อมวงคุยเรื่องการรักษาห้วยแม่ดีน้อย ซึ่งเป็นเส้นเลือดใหญ่ของพวกเขา 

โดยกิจกรรมพัฒนาและเพิ่มขีดความสามารถในการจัดการทรัพยากร ถูกจัดขึ้นในทุกๆ 2 เดือน เนื้อหาหลักเป็นเรื่องการลดผลกระทบกรณีสัตว์ป่าจากห้วยขาแข้งออกมาหากินในพื้นที่ชุมชน และการเก็บหาของป่า ซึ่งทั้งสองประเด็นเป็นเรื่องคาราคาซังมานานปี มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่อย่างเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง หน่วยป้องกันรักษาป่า อน.2 และ นว.1 เข้าร่วมแลกเปลี่ยนความเห็น แชร์องค์ความรู้

ปัญหาคลาสสิกอย่าง ‘สัตว์ป่าออกนอกพื้นที่’ ยังคงเป็นโจทย์ใหญ่ที่ถูกให้ความสำคัญเป็นอันดับต้นๆ โดยเฉพาะปัญหาช้างป่า ที่มีตัวเลขทางสถิติยืนยันว่าพบเหตุการณ์ช้างป่าออกมาหากินในพื้นที่ชุมชนมากขึ้นเรื่อยๆ รวมถึงยังมีลิง วัวแดง หมูป่า และสัตว์ชนิดอื่นๆ อีกหลายชนิด 

กิจกรรมนี้ ได้ยกระดับการจัดการผ่านเครือข่ายเฝ้าระวังที่เข้มแข็งขึ้น มีการเก็บข้อมูลผู้ได้รับผลกระทบมาวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ 

และที่สำคัญคือการสร้างความร่วมมือระหว่างรัฐและชาวบ้าน โดยเจ้าหน้าที่จากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง เขตห้ามล่าสัตว์ป่าทับเสลา และหน่วยป้องกันรักษาป่าต่างๆ ได้ร่วมกับชุดอาสาของชุมชนจัดเวรยามเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง รวมถึงเกิดกิจกรรมการเติมเต็มองค์ความรู้เรื่องการผลักดันช้างป่าอย่างถูกวิธีและปลอดภัย เพื่อลดความสูญเสียทั้งของคนและสัตว์ป่า

บทบาทของมูลนิธิสืบนาคะเสถียร นอกจากเป็นคนกลางในการจัดประชุม ชวนชุมชนและหน่วยงานอนุรักษ์มาพบปะหารือกัน ยังช่วยสนับสนุนเสบียงและอุปกรณ์ที่จำเป็นสำหรับชุดผลักดันสัตว์ป่าตลอดทั้งปี 

สิ่งที่น่าสนใจในระหว่างการขับเคลื่อนงานเครือข่าย ได้เกิดนวัตกรรมทางสังคมอย่าง กลุ่มอาสาสมัครผลักดันสัตว์ป่าบ้านเขาไม้นวล หรือที่เรียกตัวเองว่า Elephant Guard  ได้พัฒนาเทคโนโลยีสัญญาณเตือนช้างป่าของตัวเองขึ้นมา ที่กำลังถูกนำมาต่อยอดเพื่อใช้ในชุมชนอื่นๆ ในอนาคตอันใกล้หรือภายในปี 2569 นี้ 

อีกหนึ่งประเด็นใหญ่เรื่องการเก็บหาของป่า (รอบๆ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า) ได้มีการกำหนดกฎกติกาการอยู่ร่วมกับป่า ผ่านข้อตกลงการเก็บหาของป่าในแนวป่ากันชนเป็นธรรม ซึ่งมีการกำหนดแนวเขตที่ชัดเจน ห้ามรุกล้ำเข้าไปในเขตรักษาพันธุ์ฯ และมีระเบียบปฏิบัติที่เคร่งครัด เช่น ห้ามนำยานพาหนะหรืออาวุธเข้าป่า ต้องแสดงตัวต่อเจ้าหน้าที่ และห้ามค้างแรม 

มาตรการเหล่านี้ไม่ได้มีไว้เพื่อจำกัดสิทธิ แต่เพื่อความปลอดภัยของชาวบ้านเองจากเหตุไม่คาดฝันอย่างการเผชิญหน้าสัตว์ป่าหรือการหลงป่า โดยมีการระบุเบอร์โทรศัพท์ฉุกเฉินและจุดสกัดตรวจสอบไว้ชัดเจน เพื่อให้มั่นใจว่าทุกคนที่เข้าป่าไปหาเลี้ยงชีพจะได้กลับบ้านอย่างปลอดภัย 

ในพื้นที่ ป่าชุมชน ได้เกิดกิจกรรมการลาดตระเวนร่วมเป็นภาพที่เห็นได้จนชินตาตลอดทั้งปี ตั้งแต่เดือนมกราคมไปจนถึงสิ้นปี ทีมผสมระหว่างเจ้าหน้าที่และชาวบ้านได้ร่วมกันเดินป่าเพื่อป้องกันการลักลอบล่าสัตว์และตัดไม้ พร้อมสนับสนุนเสบียงให้กับเครือข่ายเหล่านี้เพื่อเป็นขวัญและกำลังใจ 

ข้อมูลที่ได้จะถูกนำมาสรุป บอกเล่าให้ทราบเป็นประจำทุกๆ 2 เดือน (แจกจงในเวทีกิจกรรมพัฒนาขีดความสามารถในการจัดการทรัพยากรโดยชุมชน)

เดินไปพบปะอะไร บันทึกข้อมูลในเกรดที่ใกล้เคียงกับระบบงานลาดตระเวนเชิงคุณภาพ รายงานการพบเห็นสิ่งไหนที่เป็นภัยคุกคามเกิดขึ้นในบริเวณก็นำมาบอกเล่ากัน พร้อมหารือการแก้ไขปัญหาที่ใช้ทั้งกรบังคับกฎหมายโดยหน่วยป้องกันรักษาป่า รวมถึงการมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาโดยตัวชุมชนเอง

รวมถึงมีการสนับสนุนการติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่า (Camera Trap) ในพื้นที่ป่าชุมชนเพื่อเฝ้าระวังภัยคุกคามอีกแรงหนึ่ง 

แต่สิ่งที่น่าสนใจคือการพบข้อมูลการเข้ามาใช้ประโยชน์ในพื้นที่ส่วนนี้อย่างคาดไม่ถึง เช่น สามารถถ่ายภาพเสือโคร่งได้ในผืนป่านอกเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า 

ในพื้นที่ป่าชุมชน ยังมีการปรับปรุงแผนจัดการป่าชุมชน การขึ้นทะเบียน และการต่ออายุพื้นที่ป่า เพื่อให้สถานะทางกฎหมายรองรับสิทธิของชุมชนในการดูแลรักษาทรัพยากรอย่างถูกต้อง

นอกจากงานภาคสนามแล้ว งานวิชาการก็เข้มข้นไม่แพ้กัน มีการสำรวจปศุสัตว์รอบป่าอนุรักษ์เพื่อศึกษาปัจจัยที่อาจกระทบต่อประชากรควายป่า และการสำรวจประชากรควายป่าร่วมกับเขตห้ามล่าสัตว์ป่าห้วยระบำ-ห้วยทับเสลา เพื่อวางแผนฟื้นฟูระบบนิเวศอย่างแม่นยำ 

อีกหนึ่งฟันเฟืองที่ช่วยขับเคลื่อนการบริหารจัดการทรัพยากรรอบๆ ผืนป่าห้วยขาแข้ง ให้เป็นที่รู้จักและได้รับการยอมรับ คือ การสร้าง ‘เวทีประชุมครอบครัวห้วยขาแข้ง’ ซึ่งได้มีการสรุปและถอดบทเรียนการทำงานตลอดทั้งปี (จัดวันที่ 31 สิงหาคม 2568 ในงานรำลึก 35 ปี สืบ นาคะเสถียร ณ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง)

แน่นอนว่า การดำเนินกิจกรรมที่ผ่านมายังเผชิญข้อจำกัด เช่น งบประมาณและบุคลากรที่ไม่เพียงพอ ปัญหาความขัดแย้งคนกับสัตว์ป่าที่ยังไร้ทางออกเชิงรูปธรรม ความร่วมมือที่ยังไม่เข้มแข็ง แต่ก็เริ่มเห็นสัญญาณของการเริ่มต้นในการก้าวต่อไปในวันข้างหน้า

การได้มาพบปะรวมตัวกันพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน เป็นจุดเริ่มของการบริหารจัดการปัญหาที่มี

เมื่อมีก้าวแรกแล้ว อย่างไรเสียก็ย่อมต้องมีก้าวที่สอง 

การอนุรักษ์เป็นงานที่ต้องทำต่อเนื่อง 

เพื่อให้เรื่องราวรอบผืนป่าห้วยขาแข้งจึงไม่ใช่แค่เรื่องของธรรมชาติเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นเรื่องเล่าของความสมดุลที่มนุษย์และสิ่งแวดล้อมต่างเรียนรู้ที่จะใช้ชีวิตอยู่ร่วมกันอย่างเกื้อกูลและปลอดภัย

กิจกรรมสนับสนุนการบริหารจัดการทรัพยากรรอบๆ ผืนป่าห้วยขาแข้ง ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากโครงการธรรมชาติปลอดภัย ดำเนินกิจกรรมภายใต้กลยุทธ์ พัฒนาและเพิ่มขีดความสามารถในการจัดการทรัพยากรโดยชุมชนและหน่วยงาน การจัดการบัฟเฟอร์โซน วิชาการและประชาสัมพันธ์ การสร้างความร่วมมือในการบริหารจัดการบัพเฟอร์โซน