เมื่อผู้นำที่(ไม่ได้)เลือก ไม่เป็นอย่างที่หวัง ชวนสำรวจพฤติกรรมจ่าฝูงในสัตว์ป่า ที่มักนำพาฝูงไปสู่ความล่มจม

ถ้าผู้นำเก่งเราจะรอดกันหมด แสดงว่าถ้าเรามีผู้นำไม่เก่งเราอาจจะตายกันหมดก็ได้

ในโลกของสัตว์ป่า ตำแหน่งจ่าฝูงอาจไม่ได้หมายถึงความแข็งแกร่งเพียงอย่างเดียว แต่แสดงถึงบทบาทหน้าที่ที่ต้องแบกรับความอยู่รอดของสมาชิกในฝูงทั้งหมด แม้ในบางครั้งพฤติกรรมที่ดูเหมือนเป็นการแสดงอำนาจหรือสัญชาตญาณการเอาตัวรอดส่วนบุคคล กลับกลายเป็นชนวนเหตุที่ทำให้สมาชิกทั้งฝูงต้องล่มจมหรือเผชิญกับวิกฤตการณ์ต่าง ๆ ได้

เกร็ดความรู้ในวันนี้ ชวนสำรวจพฤติกรรมสัตว์ป่าว่ามี ‘จ่าฝูง’ ของสัตว์ชนิดใดบ้างที่มีพฤติกรรมสุดบ้งและอาจนำพาสมาชิกทั้งฝูงไปสู่ความหายนะได้

วิลเดอบีสต์ ตัวแทนแห่งการยึดติดเส้นทางเดิมในตำนาน

หากพูดถึงวิลเดอบีสต์ หลายคนอาจรู้จักและนึกถึงแอนทิโลปชนิดหนึ่งที่มีพฤติกรรมการอพยพไกล ๆ และจำนวนประชากรในการอพยพแต่ละครั้งนั้นนับล้านตัว ซึ่งถือเป็นการอพยพครั้งใหญ่ประจำปี เมื่อเทียบกับสัตว์ป่าชนิดอื่น ๆ 

แต่นอกเหนือจากพฤติกรรมการอพยพครั้งใหญ่แล้ว วิลเดอบีสต์ยังมีพฤติกรรมการอพยพแบบเดินตามผู้นำที่อยู่หน้าสุดหรือตามรอยเส้นทางการเดิน แม้ฝูงวิลเดอบีสต์จะไม่มีผู้นำตามธรรมชาติ แต่รอยทางเดินจะนำวิลเดอบีสต์ไป เหมือนเป็นความทรงจำหมู่จากการเดินทางครั้งก่อน ๆ ในการเดินทางประจำปี 

และหากจ่าฝูงหรือผู้นำตัวแรก ๆ ตัดสินใจผิดพลาด เช่น การกระโดดลงแม่น้ำในจุดที่ตลิ่งสูงเกินไป หรือในบริเวณที่มีจระเข้ชุกชุม วิลเดอบีสต์ตัวอื่น ๆ ที่เหลือจะกระโดดตามลงไปเรื่อย ๆ ทันที จนเกิดความชุลมุน เหยียบกันตาย หรือจมน้ำตายทั้งหมด โดยในแต่ละปีจะมีวิลเดอบีสต์ 6,000 ถึง 9,000 ตัว ที่ว่ายน้ำไม่เก่งและสับสนง่าย จนเกิดการเหยียบกันเองและจมน้ำตายในบริเวณที่มีกระแสน้ำไหลเชี่ยว รวมถึงถูกสัตว์ผู้ล่าอย่างจระเข้กัดตายด้วย

หายนะทั้งหมดนี้เกิดจากการที่ ‘จ่าฝูง’ ตัดสินใจผิดพลาด รวมถึงการยึดติดกับเส้นทางเดิมและการคล้อยตามกัน โดยไม่มีการประเมินสถานการณ์ใหม่ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน 

หากไม่อยากเป็นแบบ วิลเดอบีสต์ การได้ลองทำสิ่งใหม่ ๆ โดยประเมินสถานการณ์โดยรอบและปรับตัวตามสภาพแวดล้อม อาจทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในทิศทางที่ดีขึ้น เพราะการเลือกทำอะไรแบบเดิม ๆ ผลลัพธ์ที่ได้ย่อมออกมาในรูปแบบเดิมเช่นเคย

ลิงชิมแปนซี การใช้อำนาจเผด็จการและการก้าวร้าวมากเกินไปจนถูกยึดคืนอำนาจ

ลิงชิมแปนซีมีพฤติกรรมทางสังคมที่ซับซ้อนมาก โดยตัวผู้ที่เป็นจ่าฝูงมักไม่ได้หมายถึงตัวที่แข็งแกร่งที่สุด แต่เป็นลิงชิมแปนซีตัวผู้ที่ได้รับการยอมรับและสนับสนุนจากลิงชิมแปนซีตัวอื่น ซึ่งอาจดูเป็นพฤติกรรมที่มีความเป็นพันธมิตรมากกว่าสัตว์ชนิดอื่น ๆ 

ดังนั้น เมื่อจ่าฝูงที่มีการปกครองด้วยความก้าวร้าว (Aggressive Alpha) หรือใช้อำนาจในทางที่ไม่ชอบ มักพบจุดจบที่ไม่ค่อยดีนัก เพราะหากจ่าฝูงแสดงพฤติกรรมก้าวร้าวมากเกินไป อาจถูกสมาชิกในฝูงตัวอื่นรวมกลุ่มกันเพื่อรุมทำร้าย โค่นล้ม และขับไล่จ่าฝูงออกไป ท้ายที่สุด ในช่วงชุลมุนนี้ ฝูงจะขาดผู้นำในการหาอาหารและการเฝ้าระวังภัยจากศัตรูภายนอก ทำให้ฝูงตกเป็นเป้าหมายของผู้ล่าได้ง่าย

พฤติกรรมจ่าฝูงของลิงชิมแปนซีสะท้อนให้เห็นว่า ‘การใช้อำนาจในทางที่ผิด’ ไม่ได้ส่งผลกระทบแค่ในระดับบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่ส่งผลกระทบเป็นวงกว้างไปทั้งสังคม ซึ่งไม่ได้ก่อให้เกิดประโยชน์แก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเลย สุดท้ายทุกคนก็จะตกอยู่ในสถานการณ์ที่ไม่มีผู้ชนะ และเกิดความสูญเสียในทุก ๆ ด้าน

นกซีบร้าฟินช์ (Zebra finches) ที่จับพลัดจับผลูมาเป็นผู้นำ

ผู้นำจ่าฝูงอาจไม่ใช่ผู้นำที่เก่ง แข็งแกร่งหรือถูกยอมรับเสมอไป อย่างในงานวิจัยและทดลองกับฝูงนกซีบร้าฟินช์ บางครั้งนกตัวที่ ‘ไม่เก่ง’ และ ‘ขี้ระแวง’ กลับถูกสถานการณ์บังคับให้ต้องมาเป็นผู้นำ เนื่องจากตัวที่เก่งกว่าหายไปหรือถูกแยกออกไปจากฝูง

และเมื่อฝูงนกซีบร้าฟินช์มีจ่าฝูงที่มีพฤติกรรมขี้กลัวเกินเหตุ ระแวง และมักมีพฤติกรรมการตื่นตูม บ่อยครั้ง ที่แค่ใบไม้ปลิวไหว จ่าฝูงก็จะพาฝูงบินหนีทันที ทำให้ให้สมาชิกในฝูงสูญเสียพลังงานในการบินโดยเปล่าประโยชน์ และเสียเวลาในการหาอาหาร 

ส่งผลให้สมาชิกในฝูงอยู่ในสภาวะขาดแคลนสารอาหารและเกิดภาวะเครียด จนร่างกายอ่อนแอและมีอัตราการรอดชีวิตต่ำโดยเฉพาะช่วงอพยพในฤดูหนาว

พฤติกรรมจ่าฝูงของนกซีบร้าฟินช์ยิ่งตอกย้ำว่าแม้เป็นความขี้กลัวหรือระแวงในเรื่องเล็กน้อย โดยไม่ใช้เหตุผลไตร่ตรองและพิจารณาให้ดีก่อน อาจส่งผลกระทบต่อชีวิตสมาชิกในฝูงในระยะยาวได้

แม้บางครั้งธรรมชาติอาจดูโหดร้ายและเต็มไปด้วยจ่าฝูงที่มีพฤติกรรมสุดบ้งและมีความผิดพลาดที่อาจนำพาฝูงไปสู่หายนะได้ แต่ในความความสูญเสียที่เกิดขึ้นนั้น ล้วนเป็นไปตามวิวัฒนาการและกลไกการคัดเลือกโดยธรรมชาติ เพื่อรักษาสมดุลในระบบนิเวศ

ท้ายที่สุด ธรรมชาติไม่ได้เลือกจ่าฝูงที่แข็งแกร่งหรือเก่งที่สุดให้รอดชีวิต แต่เลือกฝูงที่มีการปรับตัวและยืดหยุ่นให้เข้ากับสภาพแวดล้อมรวมถึงสถานการณ์ในขณะนั้น และการเปลี่ยนแปลงฝูงที่ดีที่สุดอาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับผู้นำเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่สมาชิกตัวใดตัวหนึ่งที่ ‘กล้าจะเปลี่ยนแปลง’ และพร้อมเผชิญหน้ากับทุกสถานการณ์อย่างไม่หวั่นกลัว

อ้างอิง

• วิลเดอบีสต์ | National Geographic : ราชาในความอัศจรรย์แห่งเซเรงเกติ อาณาจักรสัตว์ป่าแห่งแอฟริกา
• ลิงชิมแพนซี/Chimpanzee | สวนสัตว์เปิดเขาเขียว
• มารู้จัก เจน กูดอลล์ นักอนุรักษ์ผู้ปฏิวัติความเข้าใจเกี่ยวกับลิงชิมแปนซี | BBC
• The effect of social context on measures of boldness: Zebra finches (Taeniopygia guttata) are bolder when housed individually