ตามที่มีรายงานข่าวระบุว่า ช่วงต้นปี 2570 จะมีกิจกรรมเดินธุดงค์ระหว่างวันที่ 10 มกราคม – 10 กุมภาพันธ์ โดยใช้เส้นทางผ่านผืนป่าตะวันตก ตั้งแต่จังหวัดกาญจนบุรีไปจนถึงจังหวัดตาก ระยะทางราว 200 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร ห้วยขาแข้ง อุ้มผาง และพื้นที่ป่าอนุรักษ์ใกล้เคียง
การเดินธุดงค์เป็นแนวทางปฏิบัติธรรมที่อยู่คู่กับพระพุทธศาสนามาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะวิถีพระป่าที่มุ่งฝึกฝนตนเองผ่านความเรียบง่าย การปลีกวิเวก และการใช้ชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติ แต่เมื่อเป็นการเดินในพื้นที่อนุรักษ์ โดยเฉพาะผืนป่ามรดกโลก จึงจำเป็นต้องพิจารณาถึงความเหมาะสมของพื้นที่และการบังคับใช้กฎหมายประกอบ
จากอดีตที่ผ่านมา พบว่า ในช่วงปี 2565 – 2569 เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตกพบพระสงฆ์ 182 รูป ส่วนทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออกพบ 80 รูป ในช่วงปี 2568 – 2569 และมีรายงานการดำเนินคดี 2 คดีจากการตรวจพบซากสัตว์ป่า
ขณะที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งมีข้อมูลย้อนหลัง 10 ปี พบพระสงฆ์ 686 รูป จากการเข้าพื้นที่ 158 ครั้ง ที่ผ่านมาเจ้าหน้าที่ใช้วิธีแจ้งเตือน ขอให้ออกจากพื้นที่ และประสานสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดมาร่วมแก้ไขปัญหา
นายพนัชกร โพธิบัณฑิต ผู้อำนวยการสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 14 ให้ข้อมูลว่า เจ้าหน้าที่ประเมินว่ามีพระสงฆ์เดินธุดงค์ในป่าลักษณะนี้ราว 1,000 รูปต่อปี แต่ตรวจพบได้ประมาณ 30 เปอร์เซ็นต์ เนื่องจากบางกลุ่มหลบเลี่ยงจุดสกัดและเส้นทางลาดตระเวน
นอกจากนี้ มีข้อสังเกตว่าการเดินธุดงค์ในบางคณะมีลักษณะคล้ายการจัดทริป มีญาติโยมติดตามและเก็บค่าใช้จ่ายรายหัวประมาณ 2,000 – 3,000 บาท ซึ่งเป็นข้อมูลจากคำให้สัมภาษณ์และควรตรวจสอบเป็นรายกรณี
ต่อกรณีนี้ มูลนิธิสืบนาคะเสถียร มีข้อกังวล 5 ประการ ได้แก่
(1) กรณีพระธุดงค์และคณะผู้ติดตามอาจถูกสัตว์ป่าทำร้าย พลัดหลง หรือประสบอุบัติเหตุได้
(2) ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ สัตว์ป่า และป่าไม้ ทั้งโดยเจตนาและไม่เจตนา ซึ่งอาจทำให้สัตว์ป่ามีพฤติกรรมเปลี่ยนไป
(3) ปัญหาไฟฟ้าเกิดจากพระสงฆ์และผู้ติดตามบางกลุ่มก่อไฟหุงอาหารแล้วไม่จัดการกองไฟ ซึ่งอาจเป็นเหตุให้เกิดไฟป่าได้ง่ายโดยเฉพาะในฤดูแล้ง
(4) ปัญหาขยะและของเสียที่เหลือจากการประกอบอาหาร รวมถึงบรรจุภัณฑ์ต่างๆ เช่น ถุงพลาสติกที่ม่อาหาร
(5) ปัญหาการป้องกันและปราบปรามการกระทำผิด ซึ่งอาจมีการแฝงตัวอาศัยช่องทางปลอมแปลงเป็นพระสงฆ์เข้าไปล่าสัตว์ หรือใช้เส้นทางในการลำเลียงขนส่งยาเสพติดหรือสิ่งผิดกฎหมาย
และขอเสนอให้มหาเถรสมาคมพิจารณาเเนวทางการบริหารจัดการที่เหมาะสมเพื่อป้องกันเเละลดผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นเเละร่วมกันดูเเลรักษาผืนป่าเเละสัตว์ป่า
รวมถึง ขอเสนอให้อธิบดีกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช พิจารณาการดำเนินงาน 3 ด้านสำคัญ
(1) สร้างความเข้าใจร่วมกันระหว่างหน่วยงานด้านการอนุรักษ์กับคณะสงฆ์ ให้รับทราบกฎหมายและกติกาการเข้าพื้นที่อย่างชัดเจน
(2) กำหนดแนวปฏิบัติที่เป็นรูปธรรม ทั้งการแบ่งโซนพื้นที่ หลักสูตร และรูปแบบการธุดงค์ที่เหมาะสมกับสภาพธรรมชาติของแต่ละแห่ง
(3) ส่งเสริมให้พระสงฆ์มีส่วนร่วมกับงานอนุรักษ์อย่างจริงจัง เช่น การปลูกป่า การเฝ้าระวัง และการให้ความรู้แก่ชุมชน โดยมีกลไกความร่วมมือที่ชัดเจนและดำเนินต่อเนื่องได้
ผืนป่ามรดกโลกทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้ง ประกอบไปด้วย 3 เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ที่เชื่อมต่อกันเป็นผืนเดียว อันได้แก่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออก จังหวัดตาก เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตก จังหวัดกาญจนบุรี และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จังหวัดอุทัยธานี ซึ่งมีคุณสมบัติตรงตามหลักเกณฑ์มรดกโลก 3 ข้อ ประกอบด้วย
เกณฑ์ข้อที่ 7 (vii) – ความงดงามและปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ: มีภูมิประเทศสลับซับซ้อนของเทือกเขาจากเหนือสู่ใต้และความหลากหลายของพื้นที่ ทำให้เกิดความสวยงามโดดเด่น รวมถึงเป็นต้นน้ำลำธารสำคัญ เช่น แม่น้ำแควตอนบนและแม่น้ำแม่กลอง
เกณฑ์ข้อที่ 9 (ix) – กระบวนการทางนิเวศวิทยาและวิวัฒนาการ: เป็นผืนป่าขนาดใหญ่ที่ยังสมบูรณ์และเป็นจุดบรรจบของเขตภูมิศาสตร์และแหล่งพันธุ์พืชสำคัญ (เช่น อินโด-พม่า อันนามิติก และมาเลเซีย) ก่อให้เกิดความหลากหลายของสังคมพืชและกระบวนการทางนิเวศวิทยาบนบกและน้ำจืด
เกณฑ์ข้อที่ 10 (x) – แหล่งที่อยู่อาศัยของชนิดพันธุ์หายากหรือใกล้สูญพันธุ์: เป็นถิ่นอาศัยสำคัญของสัตว์ป่าหายากและใกล้สูญพันธุ์หลายชนิด เช่น เสือโคร่ง ควายป่า กระทิง วัวแดง ช้างป่า และสมเสร็จ รวมถึงมีความหลากหลายทางสัตว์มีกระดูกสันหลังสูงมากในภูมิภาค
ด้วยสภาพธรรมชาติประกอบด้วยความหลากหลายของสภาพป่าไม้ทั้งชนิดพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ ทำให้สัตว์ป่าที่มีถิ่นกำเนิดในเขตต่างๆ มารวมกัน รวมทั้งสัตว์ป่าหายากและใกล้จะสูญพันธุ์ จนก่อให้เกิดแหล่งพันธุ์สัตว์ป่าที่สำคัญ และมีค่าควรแก่การอนุรักษ์ไว้ชาติเป็นไปอย่างสมดุล และไม่ควรเกิดกิจกรรมที่อาจเข้าไปรบกวนถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า
การดำเนินกิจกรรมใดๆ ต้องพิจารณาจากคุณค่าและความสำคัญของพื้นที่แต่ละส่วน ไม่ใช่เลือกเส้นทางจากความสะดวกของผู้เดินทางเพียงอย่างเดียว เนื่องจากพื้นที่บางแห่งเป็นแหล่งหากิน แหล่งน้ำ หรือพื้นที่หลบภัยของสัตว์ป่า ขณะที่บางพื้นที่มีความเปราะบางทางระบบนิเวศและควรจำกัดการเข้าไปใช้ประโยชน์
ขณะเดียวกัน การดำเนินกิจกรรมใดๆ ในพื้นที่อนุรักษ์ยังต้องสอดคล้องกับแผนการอนุรักษ์และคุ้มครองพื้นที่ไม่ว่าจะเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า หรืออุทยานแห่งชาติก็ตาม ซึ่งได้กำหนดแผนการจัดการพื้นที่และแบ่งเขตการใช้ประโยชน์ไว้แตกต่างกัน การเข้าไปใช้ประโยชน์หรือการอนุญาตให้มีกิจกรรมใดเกิดขึ้นควรต้องตรวจสอบว่าเส้นทางนั้นอยู่ในเขตการจัดการแบบใด
หากเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญต่อการอยู่อาศัยและการดำรงชีวิตของสัตว์ป่า หรือเป็นเขตที่กำหนดให้มีการคุ้มครองอย่างเข้มงวด ควรหลีกเลี่ยงการจัดกิจกรรมที่เพิ่มการรบกวน

อนึ่ง ในปี 2563 มูลนิธิสืบนาคะเสถียร เคยทำหนังสือถึงมหาเถรสมาคม และสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ต่อกรณี พระธุดงค์ เข้าพื้นที่อุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า และทางสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ได้แจ้งย้ำมติมหาเถรสมาคม (ที่ 226/2545) เรื่องปัญหาพระธุดงค์ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ไปยังเจ้าคณะจังหวัดทุกจังหวัดเพื่อกำชับพระภิกษุสามเณรให้ปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด
นอกจากนี้ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติยังได้ขอความร่วมมือผู้ว่าราชการจังหวัดทุกจังหวัด ให้มอบหมายสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดประสานงานกับเจ้าคณะจังหวัดเพื่อแก้ปัญหา ตั้งแต่วันที่ 17 มี.ค. 2563



