หนุ่มผู้ไม่ประสงค์จะออกนามรายหนึ่งสารภาพว่าเขาเป็น ‘ชาย 30 ดีกรี’ พอเสร็จจากทำไร่เมื่อไหร่ เป็นอันต้องเดินเข้าร้านชำแวะเชื่อน้ำสีใสยี่ห้อหนึ่งหิ้วกลับบ้านด้วยความเริงร่านของอารมณ์สัปดาห์ละหนึ่งถึงสองวัน
เดากันว่าเขาคงเป็นคนที่ ‘ถือศีลแห่งความเมา’ เหมือนในสำนวนเพรียวนมของ ‘รงษ์ วงษ์สวรรค์
มีแคร่ไม้ไผ่เป็นบาร์ นั่งฟังธรรมชาติยามราตรีบรรเลงมหรสพ สวมบทบาทเป็นทั้งลูกค้าและบาร์เทนเดอร์ รวมถึงเด็กล้างแก้วในร่างเดียว หรือหากวันใดความหิวร้องแรกแหกกระเชอ ก็ต้องสวมบทเป็นพ่อครัวด้วยอีกตำแหน่ง
ซื้อเอง รินเอง สาดน้ำหลายดีกรีลงคอด้วยตัวเอง โดยไม่ปล่อยให้เป็นภาระของลูกและเมีย
จอกแรกชุ่มชื่นหัวใจเหมือนได้แตะต้องน้ำเลี้ยงบนเกสรดอกไม้ จอกต่อไปและต่อไปขอให้ละไว้ในฐานที่เข้าใจ
ดื่มหมดก็นอน พอไก่ขันก็ลืมตาตื่นล้างหน้าบ้วนปากแล้วออกไปทำไร่อย่างแข็งขันโดยไม่เคยอิดออดขอนอนต่อเพื่อรอเวลาสร่าง
เป็นวัตรปฏิบัติที่เขาเองก็จำไม่ได้ว่าทำมานานเท่าไหร่ ก่อนที่จะค่อยลดดีกรีลงจากเป็นประจำทุกสัปดาห์เหลือเป็นนานๆ ครั้ง ในช่วงหนึ่งถึงสองปีที่ผ่านมา
ส่วนเหตุผลที่เลิกถือศีลนั้นก็ใกล้เคียงกับพญาอินทรีแห่งสวนอักษรผู้ล่วงลับ
ถึงเขาไม่ได้บอกว่า “ผมกินเหล้ามามากแล้วในชีวิต กินมามากกว่าลำธารบางสาย ผมเลยเบาๆ ลง เพื่อรักษาชีวิตไว้ให้ความรัก” แต่เพราะอยากดูแลสิ่งที่รักในความหมายใกล้เคียงกัน
เพราะเขาเป็นหนึ่งในสมาชิกเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ มีหน้าที่ผลักดันช้างป่าที่ออกมารบกวนพืชไร่ของครอบครัวอันเป็นที่รักยิ่ง
“ช้างมาเกือบทุกคืนครับ ถ้าขืนไปเฝ้าแบบกรึ่มๆ มีหวังถูกเหยียบตายกันพอดี” เขาบอกในวันที่แอลกอฮอล์ในร่างกายวัดระดับได้ศูนย์เปอร์เซ็นต์
เรื่องนี้เป็นเหมือนกฎเหล็กของคนเฝ้าช้าง
‘สติ’ คือพื้นฐานประการแรกของคนทำงาน ทุกคนที่อาสามาต่างรู้เป็นอย่างดีว่า ไม่มีสิ่งใดภายในตัวสำคัญไปกว่านี้แล้ว
ยามราตรีที่วิสัยทัศน์ไม่ค่อยดี หากสภาพร่างกายขาดสมดุลมิพักคงได้แผลกลับบ้านเป็นอย่างน้อย
ขนาดคนที่บุกป่าผ่าดงเป็นประจำวัน ชนิดที่เดินหลับตาก็ไม่หลง และมีประสบการณ์เผชิญเหตุไม่คาดฝันจากสัตว์บ่อยๆ อย่างผู้พิทักษ์ป่า ยังพบเรื่องผิดพลาดเป็นบทเรียนสอนใจ
ตามรายงานของกองทุนเพื่อผู้พิทักษ์ป่า ประจำปี 2568 ของมูลนิธิสืบนาคะเสถียร สรุปว่าให้การช่วยเหลือเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าที่ได้รับบาดเจ็บจากงานผลักดันช้างป่าจำนวน 7 ราย (หากรวมสัตว์ป่าชนิดอื่นๆ ที่เกิดจากการทำงานมีมากกว่า 10 ราย)
และให้การช่วยเหลือครอบครัวผู้พิทักษ์ป่าที่เสียชีวิตขณะปฏิบัติหน้าที่ผลักดันช้างป่าจำนวน 4 ราย
เขา – ‘ชาย 30 ดีกรี’ – ผู้ซึ่งเป็นเพียงสมาชิกเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ หรืออาจเรียกว่าเป็นเพียงมือสมัครเล่น จึงต้องละเอียดละออกับทุกวินาที
หากเผลอไผลได้รับบาดเจ็บ หรือเกิดเหตุถึงชีวิตขึ้นมาจะกลายเป็นภาระให้กับคนข้างหลัง
ในนามการเป็นเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ โดยพื้นฐานถือเป็นงานจิตอาสาลงแรงด้วยความสมัครใจ ไม่มีสวัสดิการใดๆ รองรับ หากเกิดเหตุไม่คาดฝัน ยังไม่มีสิ่งใดการันตีความช่วยเหลือ
ในความเป็นอยู่ที่เป็นไปหากสามารถยกระดับสิ่งที่ขาดได้คงเป็นขวัญและกำลังใจได้ไม่น้อย
เมื่อช่วงปลายปี 2568 ทีมเจ้าหน้าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งได้ชักชวนชุมชนที่ได้รับผลกระทบกรณีสัตว์ป่าออกมาหากินนอกพื้นที่อนุรักษ์ มาพูดคุยหารือในแนวทางการทำงานของปีมังกรไฟ
เนื้อหาสาระหลักเป็นการจัดตั้งเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ขึ้นใหม่ เปลี่ยนจากแผนการเดิมที่แบ่งเครือข่ายเอาไว้ 5 กลุ่ม ขยายออกมาเป็น 7 กลุ่มเพื่อให้เกิดการบริหารจัดการที่เหมาะสม และวางแผนจัดการงบประมาณของแต่ละเครือข่ายให้ตรงตามความต้องการในแต่ละพื้นที่
เครื่องไม้เครื่องมือใดที่ยังขาด จะพยายามหามาเติมให้เต็ม ตลอดจนการชักชวนองค์กรพันธมิตรมาร่วมทำงานเพื่อให้ภารกิจเป็นไปอย่างลุล่วง
รวมถึงเรื่องสวัสดิภาพสวัสดิการที่ถูกถามถึง
ในรายละเอียดการหารือมีเรื่องการชักชวนให้เครือข่ายสมัครเป็นอส.อส. หรือ อาสาสมัครพิทักษ์อุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
ในคำนิยาม อส.อส. คือ เครือข่ายภาคประชาชนที่เข้ามาสนับสนุนภารกิจของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ด้านการอนุรักษ์ ส่งเสริม คุ้มครองรักษา ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ รวมถึงการเฝ้าระวังและรายงานข้อมูลสถานการณ์ทรัพยากรป่าไม้ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
มีหน้าที่และภารกิจที่แตกต่างกันออกไปตามบริบทของพื้นที่ เช่น อุทยานแห่งชาติ วนอุทยาน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า เขตห้ามล่าสัตว์ป่า พื้นที่ต้นน้ำ
มีเป้าหมายเพื่อสนับสนุนการดำเนินงานของเจ้าหน้าที่ในการป้องกันและรักษาทรัพยากรป่าไม้และสัตว์ป่า โดยเริ่มดำเนินงานตั้งแต่ปีงบประมาณ พ.ศ. 2559 เป็นต้นมา
ปัจจุบันมีเครือข่ายความร่วมมือ ประกอบด้วย เครือข่ายการมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาไฟป่าและหมอกควัน เครือข่ายการมีส่วนร่วมของหมู่บ้านพิทักษ์ป่ารักษาสิ่งแวดล้อม เครือข่ายการมีส่วนร่วมของหมู่บ้านส่งเสริมและพัฒนาการมีส่วนร่วมของชุมชนในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ (สสอ.) เครือข่ายการมีส่วนร่วมของหมู่บ้านประชาคมเศรษฐกิจพอเพียง เครือข่ายอาสาสมัครพิทักษ์อุทยานแห่งชาติ (อส.อช.) เครือข่ายการมีส่วนร่วมของคณะกรรมการที่ปรึกษาพื้นที่อนุรักษ์สัตว์ป่า (PAC)
และเครือข่ายที่เกี่ยวเนื่องโดยตรงกับเรื่องนี้ คือ เครือข่ายการมีส่วนร่วมด้านการอนุรักษ์สัตว์ป่า
ซึ่งในปี 2569 ทางเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยาแข้งมีแผนผลักดันให้สมาชิกเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์ ให้เป็นส่วนหนึ่งของ อาสาสมัครพิทักษ์อุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
ข้อมูลจากศูนย์ช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากสัตว์ป่า ระบุถึงสวัสดิการอาสาสมัคร กรณีเกิดเหตุจากสัตว์ป่าขณะช่วยเจ้าหน้าที่ปฏิบัติหน้าที่ ว่ามีเงินช่วยจากเงินอนุรักษ์สัตว์ป่า และเงินอุทยานแห่งชาติ
มีหลักเกณฑ์และวิธีการจ่ายเงินสวัสดิการช่วยเหลือเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าในการปฏิบัติหน้าที่ ประกอบด้วย
อัตราการช่วยเหลือ เงินอนุรักษ์สัตว์ป่า
เสียชีวิต จากการปฏิบัติหน้าที่ หรือจากสัตว์ป่าทำร้าย จำนวน 1,000,000 บาท
เสียชีวิต นอกเหนือจากการปฏิบัติหน้าที่ หรือจากสัตว์ป่าทำร้าย จำนวน 500,000 บาท
ทุพพลภาพหรือพิการ จำนวนไม่เกิน 300,000 บาท
บาดเจ็บสาหัส (เท่าที่จ่ายจริง) จำนวนไม่เกิน 150,000 บาท
บาดเจ็บ (เท่าที่จ่ายจริง) จำนวนไม่เกิน 50,000 บาท
ค่าขาดผลประโยชน์ (เฉพาะอาสาสมัคร) 200 บาท ต่อวัน (ไม่กิน 180 วัน)
ส่วนเงินอุทยานแห่งชาติ มีรายละเอียดไม่ต่างกันสักเท่าไหร่
เสียชีวิต จากการปฏิบัติหน้าที่ จำนวน 1,000,000 บาท
อัมพาต จำนวนไม่เกิน 1,000,000 บาท
สูญเสีย แขน ขา ตา 2 ข้าง (หรือรวมกัน 2 ข้างขึ้นไป) จำนวนไม่เกิน 1,000,000 บาท
สูญเสีย แขน ขา ตา 1 ข้าง จำนวนไม่เกิน 600,000 บาท
บาดเจ็บสาหัส (ได้รับบาดเจ็บเท่าที่จ่ายจริง) จำนวนไม่เกิน 500,000 – บาทบาดเจ็บ (ได้รับบาดเจ็บเท่าที่จ่ายจริง) จำนวนไม่เกิน 100,000 บาท
ในหัวของชาย 30 ดีกรี รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้เขาคลายกังวลได้ในระดับหนึ่ง
แต่ไม่วายแอบได้ยินเสียงกระซิบว่า “มันเป็นเงินล้าน ที่ไม่มีใครอยากได้”
ตลอดปี พ.ศ. 2569 มูลนิธิสืบนาคะเสถียร ให้การสนับสนุนเสบียงและอุปกรณ์ผลักดันช้างป่า แก่ชุดเฝ้าระวังผลักดันช้างป่า ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และเครือข่ายเฝ้าระวังช้างป่าและสัตว์ป่าออกนอกพื้นที่อนุรักษ์เป็นประจำทุกเดือน โดยได้รับงบประมาณสนับสนุนจากโครงการธรรมชาติปลอดภัย
ผู้เขียน
ทำงานอิสระที่เกี่ยวข้องกับหนังสือ การเขียน เรื่องสิ่งแวดล้อมและดนตรีนอกกระแส - เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตใช้ไปกับการนั่งมองความเคลื่อนไหวของใบไม้และสายลม
